Jonsi from Sigur Ros interview | Culture | The Sunday Times

The Sunday Times,
June 24 2018

Last year, Sigur Ros recorded a 24-hour live broadcast of an 828-mile drive around the Icelandic coast, soundtracked by one song they stretched.

Yet the seaside stunt is far from the weirdest thing to happen to these most unlikely rock stars. That would be Ondine, a film starring Colin Farrell, in which a fisherman believes a woman to be a mystical creature because she sings in a spectral voice he thinks has to be from another world. No, he discovers, the woman just likes singing Sigur Ros.

When the band first caught the attention of the music press outside Iceland, they were described with ludicrous adjectives: whales, blizzards, God’s own voice. At the turn of the century, their country was less well known than now. That was before dozens of blockbusters, from Star Wars reboots (black sand) to Prometheus (waterfall), were filmed there; before the national football team beat England and drew with Argentina. The nation felt magical, not just a venue for a weekend break.

Sigur Ros’s second album, Agætis byrjun (1999), launched their dreamy, often anthemic rock, sung mostly in gibberish, onto the world. It has been ubiquitous ever since, championed by luminaries from Radiohead’s Thom Yorke to Tommy Lee of Mötley Crüe, who listens to them curled up in a foetal position. Their music became the go-to euphoria for slo-mo sporting replays, the theme for the BBC’s Blue Planet, Gwyneth Paltrow’s birthing soundtrack. The band have appeared in The Simpsons and Game of Thrones, where they played the minstrels at Joffrey’s wedding.

Strangest of all their activities, though, are the events that the lead singer, Jon Thor Birgisson — aka Jonsi — has been putting on recently with his artist/musician boyfriend, Alex Somers, and the composer Paul Corley, called Liminal Soundbaths. An ambient playlist from one is now available, with more to come. These happenings provide abstract mixes, where little is immediately recognisable until a remix of Untitled 7, off the superb Sigur Ros album ( ) — yes, just parentheses — cuts through the mystery about an hour in, with its gorgeous melody, a reward for patience during the (admittedly pleasant) soundscape noodling.

The other day, the playlist helped me fall asleep on a plane, but that’s no insult. Over 90 minutes, the pace barely lifts above the beautiful and woozy; people have fallen asleep at the Liminal events, too. “We played the Primavera festival, in Spain,” Birgisson tells me, “and one of the promoters fell asleep. Me? I only slept three hours last night. I was really fried. I would love to fall asleep.”

Jonsi on stage in Budapest in 2016
RMV/REX FEATURES
Last week, this Sigur Ros sideline show did three nights in London, at Robert Smith’s Meltdown. It was the most conventional setting yet, given that it was in an actual venue, as opposed to an art gallery (LA) or the great outdoors (Arizona). The event is a new, fluid experiment with sound and light, using some live instruments but, definitely, no band as a focal point.

“It’s very different from a normal gig,” Birgisson says over breakfast in London. The space rocker has come from LA, where he lives, to do prosaic admin such as renewing his US visa.

He is delicate, friendly, with an otherworldliness exacerbated by his one blind eye. “People have different expectations at these shows, and they’re not going to drink beer, be loud and get energised. They lie down and close their eyes. It’s more about being with yourself, maybe. Also, we have dancers,” he continues. “We call them sleepwalkers. We had some naked people, too.” What, walking around?

“We got them through a dance company, but there is no dancing,” Somers says. An enthusiastic American, he seems in awe of everything. “They wander through the crowd, doing two laps holding lanterns. A few weeks ago, we had 12 naked people.”

The audience just accept it? The pair laugh. “They went, ‘Whatever!’” Somers says. “Liminal is evolving at its own pace, which is quite slow.” “This is still such a young idea,” Birgisson says. “Probably, in a few years’ time, we’ll have a residency in Vegas.”

He rolls his eyes when I cite the praise lavished on his band. Would the phrasing be less purple now we know more about where they are from? “Definitely. It’s popular to go to Iceland now,” he says, somewhat sadly. “Our natural resources are trampled on.”

In fairness, their 24-hour broadcast was so full of open roads and green fields, it was the best ad for Iceland since Terrence Malick used the area around the Krafla volcano in The Tree of Life. But Sigur Ros don’t do outlandish things just to get noticed now. Their records tend to go gold, at least; they headline festivals. No, they push odd ideas around to keep themselves amused.

“People think Sigur Ros is really serious, but we’re not at all,” Birgisson says, smiling. “It’s just so fun to challenge people. For instance, our Soundbath event in LA was medicated, as people took one marijuana gumdrop. That was fun. We had 200 people and everybody was high!”

Should you be in the US, you can buy these drugs “inspired by the flavors of foraged Icelandic berries” for $60 from a concoctor of pain relievers. In Britain, of course, this is illegal. What is the recommended intoxicant for a Liminal show here? “We did it in Iceland,” Birgisson says, “and some people took a brandy mixture.”

High, tipsy or sober, Birgisson and co are forcing, gently, their audience to re-engage fully with music at a show. This is the time of phones in the air, recording terrible footage for YouTube: he and Somers agree when I say Liminal is a reaction to that. Its full immersion is less invasive than banning phones at gigs. “Didn’t Grace Jones have that?” Birgisson asks Somers. He nods. Their mobiles were taken off them at a “crazy birthday party this baroness friend of ours threw, where Grace Jones was the surprise musical guest”. Some rock stars, it seems, remain on another planet.

For details of Liminal releases and events, visit sigur-ros.co.uk

via Jonsi from Sigur Ros interview: strange venues and naked people holding lanterns | Culture | The Sunday Times

Advertisements

MDMA Therapy

Een ‘love drug’ om van je oorlogstrauma af te komen

Honderdduizenden mensen lijden ernstig en langdurig aan posttraumatisch stresssyndroom. Conventionele therapieën bieden pakweg de helft soelaas. Maar oorlogsveteranen in de VS blijken veel baat te hebben bij een nieuwe therapie, met xtc-grondstof mdma. Ook in Nederland komt een proef.

NRC Zoran Bogdanovic

Het is mei 2012 en Nigel McCourry (36) draagt een slaapmasker. Door een koptelefoon hoort de Amerikaanse Irakveteraan meditatiemuziek. Tegenover hem zitten therapeuten: een man en een vrouw. Eerder gaven zij hem een kleine dosis mdma, een kristalvormig poeder dat bekendstaat als love drug en dat de werkzame stof is in xtc-pillen. Zou dit de ex-marinier van zijn posttraumatische stresssyndroom (PTSS) afhelpen?

Een uur na inname creëert zijn brein in het donker een beeld. McCourry ziet drie tentakels om zich heen slaan en wild dansend in elkaar verwikkeld raken.

Hij voelde dat elk tentakel een emotie voorstelde, vertelt hij nu aan NRC via Skype, vanuit zijn werkplek in Sherwood, Oregon. „Schuldgevoel was er een van.” In een vuurgevecht in Irak schoot McCourry twee meisjes dood. Ze zaten in een truck die op hem af reed. De chauffeur had zijn waarschuwingsschoten genegeerd. Toen brak er iets in hem.

Terug in de Verenigde Staten kon hij nauwelijks meer slapen. „Ik had last van nachtmerries en koud zweet.”

Wat de andere twee tentakels voorstelden? „Wantrouwen jegens anderen, en eenzaamheid.”

“Ik kon de trauma’s een plek geven”

Nadat hij in 2004 in de Verenigde Staten was teruggekeerd, hielden militaire artsen stug vol dat hij geen PTSS had: „Mentale ziektes waren bij de mariniers toen nog een taboe. Ik was een emotioneel wrak, maar kreeg geen diagnose. Toen vroeg ik me af wie gek aan het worden was: de wereld, of ik?”

McCourry vond het steeds moeilijker zich te concentreren op de simpelste taken, of bijvoorbeeld zijn aandacht bij een gesprek te houden. „Ik praatte steeds minder met vrienden en bekenden. Ook was ik bang dat vertellen over de gebeurtenissen in Irak hen eveneens zou traumatiseren.”

Zonder nachtmerries

De tentakels waar McCourry mee worstelt, ziet hij tijdens de therapiesessie van bovenaf. „Ze hadden geen grip meer op me.” Voor het eerst kan hij pijnlijke herinneringen uit Irak ophalen en delen met de therapeuten zonder in te storten. Wat jaren zwijgen en vele bezoeken aan de psycholoog niet oplosten, lukte in een acht uur lange therapiesessie met mdma: „Ik kon de trauma’s een plek geven.”

De nacht erna slaapt hij voor het eerst weer zonder nachtmerries. Na nog vier sessies en een controle krijgt hij te horen dat hij geen PTSS meer heeft. „Eindelijk voelde Irak niet meer als gisteren. Het voelde als acht jaar geleden.”

McCourry is een van 107 veteranen die in 2012 meededen aan een Amerikaans onderzoek naar psychotherapie met hulp van mdma. Bij hen waren andere therapieën niet aangeslagen. Het onderzoek, onder toezicht van de Amerikaanse ‘medicijnenwaakhond’ FDA, is succesvol afgesloten. Deze zomer begint de eindfase: een zogeheten dubbelblinde test waaraan ruim tweehonderd veteranen deelnemen. Een deel krijgt een placebo, anderen mdma. Als de resultaten goed zijn, kunnen psychiaters en psychologen in de VS de drug in 2022 gaan gebruiken om PTSS-patiënten te behandelen.

„En als het meezit, een paar jaar later ook in Nederland”, zegt Eric Vermetten. Hij is als kolonel-arts en -psychiater bij defensie en als bijzonder hoogleraar aan het Leids Universitair Medisch Centrum gespecialiseerd in behandeling van psychotrauma’s. Vermetten gaat het eerste Nederlandse onderzoek leiden naar behandeling van PTSS met mdma. Dat begint na de zomer bij de Arq Psychotrauma Expert Groep in Diemen, een samenwerkingsverband van een aantal instellingen die zich richten op trauma. In Amerika kreeg hij training van onderzoekers die meewerkten aan de onderzoeken daar.

Arq schat dat Nederland enkele honderdduizenden mensen met PTSS telt, vooral oorlogsveteranen, slachtoffers van (seksueel) misbruik en getuigen van ernstige gebeurtenissen. Een exact cijfer is er niet; veel mensen zoeken uit angst en schaamte geen hulp.

Volgens Vermetten is onderzoek naar de nieuwe therapie belangrijk. De laatste decennia is weinig vooruitgang geboekt in de bestrijding van PTSS. „Als therapeut wil je met de patiënt terug naar het moment van het trauma om de gebeurtenis te verwerken. Maar dat is het laatste wat een persoon met PTSS wil. Het trauma herbeleven is doodeng.”

Dat is waar mdma kan helpen. De stof vermindert angst en laat veel oxytocine en serotonine in de hersenen vrijkomen. Dat leidt tot liefdevolle emoties en zelfacceptatie. In essentie verschilt therapie met mdma niet veel van beproefde psychotherapeutische methodes als EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) en cognitieve gedragstherapie: genezing vereist confrontatie met het trauma.

“De herbeleving duurde misschien drie minuten, maar in die tijd verwerkte hij het trauma”

Vermetten noemt het voorbeeld van een Amerikaanse Irakveteraan die tijdens een vuurgevecht voor de keus stond: zijn brandende kameraad redden of voor zichzelf kiezen en terugschieten op de vijand. Hij koos voor het tweede. Schuldgevoelens wekten heftige PTSS op. „Hij kon het zichzelf niet vergeven en had last van paniekaanvallen bij de gedachte aan de gebeurtenis”, zegt Vermetten. „Maar tijdens de mdma-sessie omschreef hij de scène in geuren en kleuren, zonder een moment in paniek te raken. De herbeleving duurde misschien drie minuten, maar in die tijd verwerkte hij het trauma. Nacontrole bevestigde dit enkele weken later: hij had geen PTSS-symptomen meer.”

Vooralsnog spreken de Amerikaanse onderzoekers van minimale risico’s bij therapie met mdma. Maar in Nederland vallen jaarlijks zo’n acht doden bij gebruik van xtc-pillen, waar mdma in zit. Is de stof niet te gevaarlijk als hulpmiddel? Vermetten vindt van niet. „Mensen met hartkwalen lopen een verhoogd risico. Daar testen we vooraf op. Ook krijgt de patiënt een lagere dosis dan in xtc-pillen zit.”

En de beruchte ‘dinsdagdip’, het verschijnsel dat sommige recreatieve gebruikers tot een paar dagen na inname van mdma of xtc last van depressieve gevoelens hebben? Vermetten: „Door de lage dosis is de kans hierop bij therapie met mdma klein. Maar voor de zekerheid blijft de patiënt de eerste nacht op de kliniek slapen en volgt de dag erop een nagesprek. De week erna zijn er dagelijks telefonische controles.”

Geen tijd om te huilen

Raoul Janssen (53), een stoere Brabander, heeft al jarenlang slapeloze nachten na een militaire missie in Bosnië in 1993. Die gingen gepaard met pijnlijke ontstekingen, overal in zijn lichaam: iets optillen leidde soms tot heftige pijnscheuten. Ook leed hij aan concentratieverlies en woedeuitbarstingen. „Mijn lontje werd steeds korter, totdat ik er geen meer had.” Zijn breekpunt lag in een tehuis in Sarajevo. Hij haalde het lijk van een klein meisje uit bed. „Ik dacht dat ze sliep.” Erbij stilstaan lukte een paar tellen. „Daarna moet je door; geen tijd om te huilen.” De PTSS ontwikkelde zich na thuiskomst.

Na vijftien jaar opkroppen zocht Janssen hulp. Hij kreeg EMDR-therapie, door een koptelefoon hoorde hij piepjes die afleidden als hij over het trauma sprak.

I hate it and I love it”, zegt Janssen. „De therapeut nam hele dagen die ik doorbracht in Bosnië met me door. Als hij merkte dat ik in een negatieve spiraal belandde, zei hij: ‘Houd dat gevoel vast.’ Tijdens EMDR was de herbeleving van een trauma drie keer zo heftig.” Zó heftig dat hij tweemaal een eind aan zijn leven wilde maken. „Ik heb met de auto bij het spoor gestaan, de andere keer wilde ik een kanaal in rijden.”

Maar de therapie sloeg aan. Na twee jaar EMDR verdwenen de ontstekingen en kon hij weer gesprekken voeren zonder boos te worden. Inmiddels gaat het beter met hem, maar slapen blijft een probleem. „Twee, drie uur slaap per nacht – meer zit er nog niet in.”

Waar bij conventionele therapieën als EMDR de behandelaar de patiënt naar het traumamoment ‘stuurt’, gebeurt dat bij therapie met mdma ‘vanzelf’, vertelt psychiater Vermetten. „Dat is ook het verbazingwekkende hieraan. Het hoeft niet op commando. Tijdens een sessie gaat de patiënt zelf terug naar het trauma. De mdma vermindert de weerstand en de angst om erin te duiken. De therapeuten zijn er om het proces te begeleiden.”

Alleen bij ‘enkelvoudig trauma’, een incident dat op tijd behandeld wordt, is PTSS volgens de Arq Psychotrauma Expert Groep volledig te genezen. Bij mensen met complexe vormen van de stoornis, zoals McCourry en Janssen, ligt dat anders. Met bestaande therapieën kunnen psychotherapeuten ongeveer de helft van hen helpen. Arq: „Helaas komen ook die patiënten niet helemaal van de stoornis af. Ze hebben last van chronische klachten of krijgen een terugval.”

“Ik heb met de auto bij het spoor gestaan, de andere keer wilde ik een kanaal in rijden”

Ook McCourry beleeft momenten die hem terugbrengen naar het trauma. Beelden op tv, een geur die doet denken aan Irak. „Voorheen verpestte dat heel mijn dag, nu kan ik nare gevoelens binnen een kwartier van me afschudden.”

Een jaar na het onderzoek waaraan McCourry deelnam, bleek dat 68 procent van de 107 veteranen geen PTSS-symptomen meer had. Daarvoor hadden ze gemiddeld 17,8 jaar last van de stoornis. En de onderzoekers zien hooguit „minimale gezondheidsrisico’s”.

Veelbelovend, vindt Vermetten. Maar hij maant ook tot voorzichtigheid. „Mdma staat bekend als illegale drug. Door deze reputatie is het extra belangrijk dat de komende onderzoeken zorgvuldig en professioneel worden uitgevoerd.”

Parallel aan zijn Nederlandse onderzoek komen er studies in andere Europese landen met samen zo’n dertig tot veertig patiënten. Als de resultaten net zo goed zijn als in de VS, worden die voorgelegd aan Nederlandse College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Dat kijkt er samen met het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu naar, en uiteindelijk kan dat leiden tot toelating in Nederland. Voor de Europese markt neemt het Europees Geneesmiddelenbureau na een soortgelijke procedure een beslissing.

Wanneer de behandelmethode in Nederland beschikbaar kan zijn, is lastig te zeggen, zegt Vermetten. „Als het meezit over vijf, zes jaar.”

Dan moeten ook therapeuten worden getraind om de methode te kunnen toepassen. Nu gebeurt dat alleen nog in de VS. Daar worden psychiaters en psychologen opgeleid door de non-profitorganisatie Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies (MAPS). Die stimuleert wetenschappelijk onderzoek naar psychedelica (geestverruimende drugs) en is de motor achter het mdma-onderzoek in de VS.

Toelating van mdma

Wat MAPS in Amerika is, wil de Amsterdamse stichting OPEN in Europa worden. Zij organiseert lezingen en congressen om wetenschappelijke aandacht te wekken voor de therapeutische effecten van middelen als lsd, psychedelische paddestoelen en mdma, en wil de kennis erover bundelen. „De door MAPS gefinancierde studies zijn klein, maar heel succesvol”, zegt OPEN-voorzitter Joost Breeksema (35), filosoof en adviseur over drugsbeleid. „Reden genoeg om in Europa hetzelfde te doen.”

Ondanks de illegale status is mdma in Nederland niet moeilijk te krijgen. Op internet staan talloze verhalen van mensen die claimen dat ze hun trauma (deels) verwerkt hebben door mdma op eigen houtje in te nemen. Breeksema raadt iedere vorm van zelftherapie met psychedelica resoluut af. „Fysiek zijn de gezondheidsrisico’s klein, maar deze middelen kunnen psychologische schade veroorzaken en symptomen verergeren. Het heet niet voor niets ‘mdma-geassisteerde psychotherapie’. Een veilige omgeving en een therapeut die je vertrouwt zijn essentieel.”

OPEN wil die therapeuten gaan trainen in toepassing van mdma. Breeksema: „Bij deze sessies komen negatieve emoties naar boven. Het vergt van een therapeut veel inlevingsvermogen, flexibiliteit en kunde om de patiënt daarbij te begeleiden. Dat is ook zo bij nu al goedgekeurde therapieën, maar een acht uur durende sessie met mdma is toch net wat anders.”

In september gaat MAPS in Nederland 55 Europese therapeuten trainen. „Geen toeval”, zegt Vermetten. „Arq en OPEN willen Nederland pionier maken op het gebied van mdma-geassisteerde therapie.”

In de VS kijkt MAPS uit naar legalisatie van de therapie. „Als het zover is”, zegt woordvoerder Brad Burge via Skype, „kunnen we tienduizenden therapeuten trainen. Ook gaan we mdma produceren en verkopen aan zorginstellingen in de VS.” Dit zou de stichting, die nu via crowdfunding aan haar geld komt, vaste inkomsten kunnen bezorgen. Burge: „Dan stromen de miljoenen binnen en kunnen we meer onderzoek naar therapeutische effecten van psychedelica financieren.”

Sinds de uitvinding van het antidepressivum prozac, eind jaren tachtig, waren er op het gebied van mentale ziektes maar weinig doorbraken. Wordt dat anders door de geestverruimende drugs? Burge: „Als de middelen goed blijken te werken, waarschijnlijk wel. Er is een grote groep mensen bij wie antidepressiva en bestaande therapieën werken. Maar anderen kunnen baat hebben bij een sessie bij de therapeut met lsd of mdma.”

Janssen, nog steeds werkzaam bij defensie, heeft „een afkeer van drugs”. Toch zou hij bij legalisatie interesse hebben in mdma-geassisteerde psychotherapie. „Als het kan helpen… Waarom niet?”

 

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/06/17/een-love-drug-om-van-je-oorlogstrauma-af-te-komen-a1606928

20180620061510

 

Schrijver, laat de lezer weer geloven in de werkelijkheid

 

In een tijd van radicale onenigheid moeten schrijvers de burgers laten lezen wat de waarheid is. Pleidooi van voor een nieuwe literatuur.

Salman Rushdie

‘Wat, ben jij gek? Ben jij gek?” vraagt Falstaff op hoge toon aan prins Hal in Shakespeares Henry IV. „Is de waarheid niet meer waar?” Het leuke is natuurlijk dat hij zelf alles aan elkaar liegt en dat de prins hem als leugenaar te kijk zet. In een tijd als de onze, waarin de werkelijkheid overal onder vuur ligt, lijkt Falstaffs valse opvatting van de waarheid door veel machtige leiders te worden gedeeld.

In de drie landen die mij al mijn hele leven dierbaar zijn – India, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten – worden uit opportunisme leugens geregeld als feiten voorgesteld, terwijl betrouwbaarder informatie als ‘nepnieuws’ wordt weggezet. Maar als de verdedigers van de werkelijkheid een dam proberen op te werpen tegen de stortvloed van desinformatie die ons allen overspoelt, maken ze vaak de fout om te verlangen naar een gouden eeuw waarin de waarheid onomstreden en algemeen aanvaard was, en te stellen dat we naar die gelukzalige eenstemmigheid terug zouden moeten.

In werkelijkheid was de waarheid altijd al een omstreden idee. Toen ik in Cambridge geschiedenis studeerde, leerde ik al jong dat sommige dingen ‘basisfeiten’ oftewel onbetwistbare gebeurtenissen waren – dat in 1066 de Slag bij Hastings plaatsvond of dat op 4 juli 1776 de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring werd geproclameerd. Maar een historisch feit ontstond pas doordat aan een gebeurtenis een bepaalde betekenis werd toegeschreven. Dat Julius Caesar de Rubicon overstak is een historisch feit. Vele anderen zijn ook die rivier overgestoken, maar hun daden zijn niet van belang voor de geschiedenis. Hun oversteek is in die zin geen historisch feit.

Ook verandert een feit vaak van betekenis met het verstrijken van de tijd. Ten tijde van het Britse Empire stond de legeropstand van 1857 bekend als de ‘Indiase muiterij’ en omdat een muiterij rebellie tegen het bevoegd gezag is, kwamen door deze benaming de ‘muitende’ Indiërs – en daarmee de betekenis van dit feit – aan de verkeerde kant terecht. Indiase historici noemen deze gebeurtenis tegenwoordig de ‘Indiase opstand’ en zo wordt het een heel ander soort feit, met een andere betekenis. De geschiedenis is niet in steen gehouwen. Het verleden wordt doorlopend herzien, al naar gelang de opvattingen uit het heden.

Consensus over de werkelijkheid

Maar er steekt wel iets waars in de gedachte dat er in de negentiende eeuw in het Westen een vrij brede consensus over het karakter van de werkelijkheid bestond. De grote schrijvers uit die tijd – Flaubert, George Eliot, Edith Wharton, enzovoort – mochten aannemen dat zij en hun lezers het in grote lijnen eens waren over de aard van de realiteit, en dat vormde de grondslag voor het hoogtij van de realistische roman. Maar die consensus berustte op een aantal uitsluitingen. Het ging om de blanke middenklasse. Het gezichtspunt van bijvoorbeeld gekolonialiseerde volken of etnische minderheden – een gezichtspunt van waaruit de wereld er heel anders uitzag dan de burgerlijke werkelijkheid zoals verbeeld in The Age of Innocence of Middlemarch of Madame Bovary – werd grotendeels uit het verhaal weggewist. Ook het belang van grote publieke zaken bleef vaak onderbelicht. In het hele werk van Jane Austen wordt nauwelijks gewag gemaakt van de Napoleontische oorlogen, in het immense oeuvre van Charles Dickens wordt alleen terloops het bestaan van het Britse rijk erkend.

In de twintigste eeuw bleek onder druk van enorme maatschappelijke veranderingen de negentiende-eeuwse consensus breekbaar te zijn. We zouden kunnen zeggen dat het beeld van de werkelijkheid gaandeweg nep leek. Eerst probeerde een aantal van de grootste literaire kunstenaars de veranderende werkelijkheid nog te boekstaven door de methoden van de realistische roman te gebruiken, zoals Thomas Mann in Buddenbrooks of Junichiro Tanizaki in De gezusters Makioka – maar geleidelijk aan leek de realistische roman steeds problematischer en produceerden schrijvers van Franz Kafka tot Ralph Ellison en Gabriel García Márquez vreemdere, surrealistischer teksten, waarin zij de waarheid vertelden met behulp van een opgelegde ónwaarheid en als het ware bij toverslag een nieuw soort werkelijkheid ontstond.

Onverenigbare verhalen

Ik betoog al een groot deel van mijn schrijversleven dat de verbreking van de oude afspraken omtrent de werkelijkheid inmiddels de belangrijkste werkelijkheid is, en dat de wereld misschien wel het beste te verklaren is als een samenstel van strijdige en vaak onverenigbare verhalen. In Kashmir en in het Midden-Oosten, en in de strijd tussen progressief Amerika en Trumpistan, zien we voorbeelden van dergelijke onverenigbaarheden.

Ook heb ik betoogd dat de gevolgen van deze nieuwe, balsturige, zelfs polemische houding tegenover de werkelijkheid verregaande gevolgen voor de literatuur heeft – die we niet kunnen of mogen negeren. Ik denk dat de invloed van meer en gevarieerder stemmen op het publieke debat een goede zaak is geweest, waardoor onze literatuur is verrijkt en ons begrip van de wereld complexer is geworden.

Zo omvat de Amerikaanse literatuur nu stemmen van overal – Junot Diaz, Yiyun Li, Nam Le, Jhumpa Lahiri, Edwidge Danticat, om er maar een paar te noemen. En een opkomende generatie Afrikaans-Amerikaanse schrijvers van allerlei pluimage – Tracy K. Smith, Ta-Nehisi Coates, Jesmyn Ward – biedt haar eigen veelzijdige werkelijkheid en maakt deze enorm invloedrijk.

Veeldimensionaal

En toch sta ik hier, zoals wij allemaal, voor een waarachtig raadsel. Hoe kunnen we enerzijds stellen dat de hedendaagse werkelijkheid niet anders kan zijn dan veeldimensionaal, versplinterd en gefragmenteerd, en anderzijds betogen dat ze iets heel bijzonders is, een onbetwistbare reeks dingen die zo zijn en die moeten worden verdedigd tegen – laten we het maar eerlijk zeggen – de aanvallen van de dingen die niet zo zijn, en die worden gepropageerd door bijvoorbeeld de regering-Modi in India, het Brexit-volk in Groot-Brittannië en de president van de Verenigde Staten?

Hoe moeten we ons verweren tegen de slechtste kanten van het internet, dat parallelle universum waarin belangrijke informatie en totale flauwekul met schijnbaar hetzelfde gezag naast elkaar bestaan, zodat mensen ze moeilijker dan ooit uit elkaar kunnen houden? Wat moeten we doen als zelfs ‘basisfeiten’, wetenschappelijke feiten, door bewijzen gestaafde feiten over (bijvoorbeeld) klimaatverandering en kindervaccinatie almaar minder publieke acceptatie ontmoeten?

Hoe moeten we ons verweren tegen de politieke demagogie die probeert te doen waar elke potentaat altijd op uit is – om het publieke geloof in bewijzen te ondermijnen en in feite tegen zijn kiezers te zeggen: „Geloof alleen mij, want ik ben de waarheid”? Wat doen we daaraan? En wat zou met name de rol van de kunst kunnen zijn, en de rol van de schrijvers en literatuur in het bijzonder?

Democratie is niet beleefd

Ik wil niet beweren dat ik een volledig antwoord heb. Wel moeten we denk ik erkennen dat in elke samenleving het waarheidsidee altijd het product van een debat is en dat wij beter moeten worden in het winnen van dat debat. Democratie is niet beleefd. Het is vaak een schreeuwpartij op een openbaar plein. We moeten het debat aangaan als we kans willen maken om het te winnen (ik kan maar niet vergeten dat in de VS bij de verkiezingen van november 2016 bijna de helft van alle geregistreerde kiezers niet kwam opdagen, onder wie tal van de jongeren die naderhand hartstochtelijk tegen de uitslag betoogden).

En wat de schrijvers betreft: het is aan ons om het geloof van onze lezers in het debat op grond van feiten te herstellen en te doen waar fictie altijd goed in is geweest: tussen schrijver en lezer een besef te vormen van dat wat echt is. Ik wil niet terug naar de beperkte, exclusieve consensus van de negentiende eeuw. Ik hou wel van de bredere, meer verdeelde kijk op de samenleving die in de hedendaagse literatuur te vinden is.

Maar als we een boek lezen dat ons aanspreekt of zelfs aangrijpt, kunnen we ons vinden in het beeld van het menselijk leven. Ja, zo zijn wij, zeggen we dan, en dit doen wij elkaar aan, dat klopt. Misschien kan de literatuur hierin wel het meest helpen. In deze tijd van radicale onenigheid kunnen wij mensen tot overeenstemming brengen over de waarheden van de grote constante, te weten de aard van de mens. Laten we daarmee beginnen.

In het Duitsland van na de Tweede Wereldoorlog voelden de schrijvers van de Trümmerliteratur (‘kaalslagliteratuur’) de noodzaak tot een wederopbouw van hun taal, die vergiftigd was door het nazisme, en hun land, dat in puin lag. Ze beseften dat werkelijkheid en waarheid weer van de grond af aan moesten worden opgebouwd, met een nieuwe taal, zoals ook de gebombardeerde steden moesten worden herbouwd.

Ik denk dat we van hun voorbeeld kunnen leren. Eens te meer, zij het om andere redenen, staan we te midden van een kaalgeslagen waarheid. En het is de taak van ons, schrijvers, denkers, journalisten, filosofen, om het geloof van onze lezers in de werkelijkheid en hun vertrouwen in de waarheid te herstellen. En om dit te doen met een nieuwe taal, van de grond af aan.

Vertaling: Rien Verhoef

‘Dat is pa niet, het is de Alzheimer die klinkt’

volkskrant.nl · by Evelien van Veen

Jacques Beemsterboer (80) was er jarenlang van overtuigd: als het niet meer gaat, is er altijd nog euthanasie. Maar het loopt anders.

Het is 9 Maart 2018 en Luc Beemsterboer (52) komt het verpleeghuis inlopen waar zijn vader sinds drie dagen woont. Lange gang door, code intoetsen van de glazen schuifdeuren waarachter pa toevallig net komt aanlopen. Een kleine man, tikje krom door de ouderdom, keurig colbertjasje aan. Als hij zijn zoon ziet, loopt hij hem even zogenaamd voorbij, iets plagerigs in zijn blik.

‘Hoe gaat het, pa?’, vraagt Luc, als de grote en de kleine man voorhoofd aan voorhoofd staan.

‘Klote’, luidt het antwoord – op de toon van: wat had je verwacht?

Jacques Beemsterboer (80) zit niet in een verpleeghuis omdat hij dat zo graag wil. Liever was hij bij zijn Toos gebleven, met wie hij 55 jaar getrouwd is, in hun nieuwe flat in het centrum van Papendrecht. Maar het ging niet meer. Jacques heeft alzheimer, is verward, thuis liep hij ‘s nachts te spoken, waardoor Toos op de onmogelijkste tijden met hem bezig was. Dat hij dementerend is, realiseert hij zich bij vlagen. ‘Het komt sluipend je leven binnen’, zegt hij als je hem ernaar vraagt. ‘Ik kan over alles nog best meepraten, maar of ik het over veertien dagen nog weet, dat is de vraag.’

Zijn kamer in het verpleeghuis is nog wat kaal: een bed, een kast, een tafel met twee stoelen. Het fotoalbum dat er ligt toont de Beemsterboeren tijdens verjaardagen en barbecues; met twee zonen, twee dochters, kleinkinderen, achterkleinkinderen en een hoop aanhang was het regelmatig volle bak. Zeg je: ‘Een mooi stel, meneer Beemsterboer’, dan antwoordt hij droog: ‘Ik heb mijn best gedaan.’

Een man met humor, zijn hele leven drogist geweest met twee zaken in Rotterdam. Een sportieve man ook; hij fietste, liep fluitend de Nijmeegse Vierdaagse en zelfs vier keer een marathon. ‘Lopen gaat nog aardig’, zegt hij, ‘maar dingen die ik vroeger kon, de marathon lopen, dat gaat niet meer. Ik zou het graag nog willen, maar je moet reëel zijn, dat kan ik niet meer aan. Fietsen wel natuurlijk, maar niet meer in die hoeveelheden. Je moet alles wat bescheidener doen, dat went op den duur ook wel.’ Een tikje onzeker kijkend naar zoon Luc: ‘Kun jij het nog eens zijn met wat ik uitkraam?’

‘Nou pa, je fietst helemaal niet meer’, zegt Luc. Jacques knikt wat, hij lijkt opeens diep in gedachten verzonken. Komt zijn vrouw Toos ter sprake, dan huilt hij kort en geluidloos. Ja, het is heel moeilijk dat hij nu zijn dagen zonder haar moet doorbrengen. Ze komt vanmiddag op bezoek, zegt Luc bij het afscheid, samen met dochter Marlies. De pretlichtjes komen terug in Jacques ogen. Met galgenhumor: ‘O, die ook nog? Wat heb ik toch een zware dag.’

Dat zijn vader in een verpleeghuis zit, is nooit de bedoeling geweest, zegt Luc Beemsterboer eerder op de dag in de nieuwe flat van zijn moeder in het stadshart van Papendrecht. Toos (79) serveert koffie; dochter Marlies (48) is ook aanwezig. Jacques had tijdig uit het leven willen stappen, vertellen ze alle drie. Dat dat niet gebeurd is, zegt Toos, komt doordat ‘in Nederland een handvol hoge heren kennelijk beslist over leven en dood.’

Verklaringen

In 2013 wordt bij Jacques Beemsterboer de ziekte van Alzheimer geconstateerd. Hij is dan al een paar jaar steeds vergeetachtiger aan het worden; de diagnose is voor hem en Toos nauwelijks een verrassing. Hij zal steeds verder aftakelen, weet hij ook – maar zover wil hij het niet laten komen. Hij maakt een afspraak met een euthanasieconsulent. Daarna tekent hij een wilsverklaring waarin hij aangeeft euthanasie te willen als er sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos lijden en zijn leven ‘niet langer menswaardig’ is. Ieder half jaar daarna ondertekent hij opnieuw zo’n verklaring; de huisarts neemt ze op in zijn dossier.

In de Alzheimercafé’s die Jacques en Toos bijna maandelijks bezoeken, geeft Jacques regelmatig lezingen over zijn besluit euthanasie te willen als het leven voor hem geen zin meer heeft. Zover is het die eerste jaren nog niet: hij zit bij een wandelclub, geniet van zijn groentetuin, hij is dol op zijn kinderen en kleinkinderen en – ook al vergeet hij de feiten steeds vlugger – hij volgt nog elke avond het journaal.

Maar in november 2017 is het genoeg geweest, vertelt Toos. Jacques is dan de laatste maanden hard achteruit gegaan. Zijn kortetermijngeheugen is een drama, Toos moet hem helpen met wassen en aankleden en met zachte hand steeds weer terug naar bed leiden als hij ‘s nachts onverhoeds opstaat. De namen van zijn kleinkinderen zijn hem een raadsel en komt hij langs zijn spiegelbeeld, dan kan hij verrast zeggen: ‘Daar loopt iemand.’ Jacques gaat twee dagen per week naar een zorgboerderij om Toos te ontlasten. En hoewel hij steeds zonder protest in het busje stapt, laat hij merken: voor mij hoeft dit niet.

Ze gaan naar de huisarts, vertelt Toos, en daar zegt Jacques dat zijn besluit vast staat. Hij wil de feestdagen nog met zijn gezin doorbrengen en daarna mag het voor hem afgelopen zijn. Toos: ‘Ik heb het hem dezelfde dag nog laten opschrijven.’ Luc: ‘Dat is achteraf niet goed geweest, dat jullie dat hier samen hebben zitten doen. Wie kwaad wil, kan zeggen: je hebt hem vast gedwongen. Een arts hoort dat te doen.’ De huisarts heeft hen altijd gesteund, werpt Toos tegen. ‘Hij stond en staat nog steeds helemaal achter Jacques’ besluit.’

In de verklaring die Jacques die dag ondertekent, herhaalt hij zijn verzoek om euthanasie bij ‘het blijvend en vrijwel totaal verliezen van mijn vermogen tot geestelijke activiteit’ en ‘een onafwendbare ontluistering’. Met de hand staat erbij geschreven dat het euthanasieverzoek geldt voor ‘begin 2018’. ‘Na de Kerst, in januari’, zegt Toos. ‘Dat vond Jacques een goed moment.’

Bij een euthanasiewens moet altijd een onafhankelijke arts worden geraadpleegd en daarom schakelt de huisarts een Scen-arts in (Scen staat voor Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland). Vanaf dan gaat het mis, zeggen Toos en de kinderen Beemsterboer. Vandaar dat ze met de Scen-rapportages bij de krant terechtkomen: in situaties als die van hun man en vader, betogen ze, heb je in Nederland het nakijken met je euthanasiewens, hoe consequent Jacques ook altijd geweest is in zijn wilsverklaringen. Marlies: ‘Mijn vader ondergaat nu alles wat hij nooit gewild heeft. Dat is onze strijd.’

Bezoek

Op 12 december 2017 komt de Scen-arts op bezoek. Toos en Marlies zijn erbij, tot hij zegt even onder vier ogen met Jacques te willen praten. Zijn bezoek duurt in totaal een uur. Als de arts weg is, pakt Jacques een houten olifantje uit de kast dat hij ooit zelf heeft gesneden. Hij begint te huilen en zegt tegen Marlies: ‘Dit is een afscheidscadeautje voor je moeder. Over een paar weken leef ik niet meer.’

Het is hem duidelijk, denken Toos en Marlies op dat moment: hij heeft tegen de Scen-arts zijn doodswens uitgesproken. Maar zo helder liggen de zaken niet, blijkt als ze wat later via de huisarts de rapportage onder ogen krijgen. De Scen-arts – hij wil niet met de media praten over individuele gevallen, maar heeft er geen bezwaar tegen dat er uit zijn rapport wordt geciteerd – schrijft: ‘Ik ontmoet de heer Beemsterboer in zijn huiskamer en aanvankelijk spreek ik met hem in aanwezigheid van zijn vrouw en een dochter. Als ik hem uitleg waarvoor ik kom, dan dringt geleidelijk tot hem door dat ik er ben als steun voor u, zijn huisarts, als hij voor een euthanasie zou kiezen. Hij bevestigt dat hij wel een euthanasie wil ‘als het niet meer te doen is, maar nu gaat het wel’. Er staat een adventskaars met twee brandende kaarsen op tafel en als ik hem vraag of hij eraan gedacht had na de vierde kaars, na de kerstdagen, euthanasie te willen, dan zegt hij ‘Nee, hoor, de dood staat nog niet op mijn programma, ik heb geen haast…’ Als ik hem vraag hoeveel kleinkinderen hij heeft, dan weet hij dat niet te melden, maar dan zegt hij: ‘Ik heb ze nooit bij elkaar geteld’ en dan kijkt hij een beetje hulp vragend naar zijn vrouw en dochter. Dat hij de naam van zijn kleinzoon niet weet, vindt hij wel vervelend, ‘maar ik lijd daar niet onder, ik kan nog wel genieten van de gezelligheid om me heen.’ Zijn vrouw zegt dat hij wel vaak verdrietig is en veel huilt. Hij kijkt zijn vrouw wat verbaasd aan, maar als ik hem vraag of ik dat in mijn rapport mag opschrijven, vindt hij dat goed. In de tijd dat ik met hem samen ben, zonder de aanwezigheid van zijn vrouw en dochter, vertelt hij wel met nadruk: ‘Die euthanasie heb ik zelf als eerste geopperd, dat is mijn wil, maar er staat geen datum bij, het gaat erom: hoe is het met Jacques Beemsterboer in zijn totaliteit? Ik ben een beetje op weg, maar ik ben er nog niet.”

De Scen-arts noteert verder dat Jacques zijn best doet ‘om geestig en verstandig over te komen, maar zeker als zijn familieleden erbij zijn, toont hij zich onzeker en soms wat kribbig’. Hij stelt tenslotte dat Jacques ‘geen lijdende indruk’ op hem maakt. Ook al verwacht de arts in hetzelfde rapport dat Jacques’ toestand ‘op korte termijn zal verslechteren’ en vreest hij voor een ‘verdere afname van ziekte-inzicht en wilsbekwaamheid’, zijn conclusie luidt dat ‘de heer Beemsterboer thans nog niet voor een euthanasie besluit’ en dat aan de zorgvuldigheidseisen daarom niet wordt voldaan.

De huisarts, die aan Toos mailt: ‘Ik dacht dat we een goed dossier hadden…’, kan in eerste instantie niet anders dan zich neerleggen bij het advies van zijn collega. Toos is onthutst over de gang van zaken. Ze schrijft de huisarts: ‘Mijn dochter en ik waren erbij aanwezig, maar werden op een gegeven moment weggestuurd. In dat korte moment is even besloten dat Jacques niet ondraaglijk lijdt en dat de wilsverklaring geen doorgang kan vinden. Hoe kan een Scen-arts dit besluit nemen als je weet dat je met een alzheimerpatiënt te maken hebt? Lijdt een alzheimerpatiënt dan niet?’

Een tweede bezoek

Begin januari wordt een tweede Scen-arts geconsulteerd. Weer wordt Jacques apart genomen en ook deze keer krijgen de Beemsterboeren het rapport een paar dagen later zwart op wit via de huisarts. Deze tweede Scen-arts – ook zij geeft toestemming om te citeren uit het rapport – schrijft aan de huisarts, met wie ze eerder telefonisch contact had: ‘De familie oefent op u als huisarts druk uit. Het echtpaar heeft een nieuwe woning gekregen en familie wil de patiënt niet meeverhuizen naar de nieuwe flat. De euthanasie zou dan ook voor de verhuizing moeten plaatsvinden, in concreto voor het einde van de maand.’

‘Waar heeft ze het over?’, zeggen de Beemsterboeren later getroffen. ‘Dat raakt kant noch wal. Op advies van de huisarts wilden we de verhuizing uitstellen tot na de euthanasie, zodat mijn vader in zijn vertrouwde omgeving kon sterven.’

De tweede arts noteert voorts: ‘Patiënt vertelt: ‘Ik wil niet als een afgedraaide veter dood hoeven gaan. We hebben dat besluit twee maanden geleden genomen en als ik nu overzie hoe het met me gaat dan is het nog niet aan de beurt, daar ben ik verstandelijk nog veel te goed voor. Ik ben nog in staat om een heleboel te doen.’ Wanneer ik aan patiënt vraag hoe het zou zijn als de huisarts nu kwam met de medicijnen voor de euthanasie, antwoordt patiënt: ‘Dan zou ik zeggen: neem dat maar mee naar huis.”

Over het tweede deel van het gesprek, waarbij Toos, Luc en Marlies aanwezig zijn, schrijft ze: ‘De familie is teleurgesteld over het verloop van het gesprek en vragen aan patiënt of hij in een verpleeghuis wil worden opgenomen. Patiënt antwoordt: ‘Ik wil niet in een verpleeghuis gaan zitten, geef me dan maar een prikkie. (…) Het is een goede oplossing om mij op te ruimen en het voelt alsof ik opgeruimd word.”

Ook deze arts stelt tot besluit dat het ondraaglijk lijden van patiënt niet actueel is, omdat tijdens het ziekteproces ‘de grenzen opgeschoven zijn’. Conclusie: ‘De zorgvuldig opgestelde wilsverklaring is thans niet aan de orde.’

Verwarring

Geen euthanasie dus – Toos en de kinderen vinden het vreselijk voor Jacques dat zijn lang gekoesterde wens niet wordt uitgevoerd. Ook vinden ze het onbegrijpelijk hoe de Scen-artsen te werk zijn gegaan: hoe kun je nu in een uur conclusies trekken die recht ingaan tegen een dossier vol wilsverklaringen dat in vijf jaar is opgebouwd? Dat beide Scen-artsen met Jacques alleen hebben gesproken, zit de familie ook niet lekker. Luc: ‘Hoe is dat gesprek verlopen? Dat zou ik wel eens willen weten. Ik vertrouw het niet. Mijn vader weet niet wat hij zegt, hij realiseert zich niet de impact van zijn woorden. Allicht dat hij ‘nee’ antwoordt op de vraag: wil je dood? Maar als je hem schetst hoe het bestaan in een verpleeghuis, zonder ma, eruitziet en hem dan vraagt of hij zo wil leven, dan krijg je toch een ander verhaal. Bovendien: mijn vader weet na vijf minuten al niet meer wat hij heeft gezegd. Een uitspraak van hem is sowieso een momentopname. Hij is al niet meer wilsbekwaam.’

Toos: ‘Hij was zelf ook in verwarring. Een paar dagen na het bezoek van de Scen-arts zei hij: ‘We hebben toch afgesproken dat ik begin 2018 euthanasie zou plegen?’

De eerste Scen-arts hoort van de verbazing van de familie en schrijft hen een mail waarin hij zegt zich goed te kunnen voorstellen hoe ‘machteloos je je kunt voelen als het beloop anders is dan verwacht’. Maar hij schrijft ook bij Jacques geen ‘actueel verzoek’ en geen ondraaglijk lijden te hebben vastgesteld. Voorts schrijft hij: ‘De zaak waarbij iemand met dementie zonder zijn actuele instemming gedrogeerd is en een dodelijke injectie heeft gekregen, is voor een strafrechtelijke vervolging in beeld gekomen… Een duidelijke eigen opmerking van vader – ‘Ik wil het nu gauw’ – blijft dus een wenselijke vereiste.’

Strafrechtelijk onderzoek

Begin maart werd bekend dat justitie momenteel strafrechtelijk onderzoek doet naar vijf euthanasiezaken die eerder door de toetsingscommissie euthanasie als ‘onzorgvuldig’ werden beoordeeld. Onder de zaken is er een van een 67-jarige vrouw met alzheimer van wie de arts volgens de toetsingscommissie niet kon vaststellen of het om een ‘vrijwillig en weloverwogen verzoek’ tot euthanasie ging. Het is nieuw dat justitie er zo bovenop zit; in vijftien jaar euthanasiewet, werd slechts één keer eerder een strafrechtelijk onderzoek ingesteld.

Scen-artsen moeten zich aan de regels van de euthanasiewet houden, zegt Erik van Wijlick, beleidscoördinator bij het Scen-programma van de artsenfederatie KNMG. Maar vooral bij dementerenden kan de situatie ‘buitengewoon gecompliceerd’ zijn. ‘Vindt de patiënt zijn lijden ondraaglijk en wil hij nú euthanasie? De grenzen van patiënten gaan vaak schuiven, en dat mag ook natuurlijk, zo’n wilsverklaring is niet in marmer gehouwen. Wat eerder ondraaglijk lijden leek, kan later toch acceptabel zijn.’

Het euthanasiegesprek met de Scen-arts moet, zegt van Wijlick, in de regel ten minste voor een deel onder vier ogen worden gevoerd – uitzonderingen daargelaten, bijvoorbeeld als de patiënt niet goed meer kan praten. ‘Dat is om te voorkomen dat de euthanasiewens is ingegeven onder invloed van anderen. Soms is de aanwezigheid van derden sturend, als ze het woord overnemen bijvoorbeeld, al kan dat met de beste bedoelingen zijn.’

Het juiste moment

Van Wijlick snapt dat er familieleden zijn die vreemd opkijken als een euthanasieverzoek niet gehonoreerd wordt terwijl de patiënt in hun ogen al niet langer wilsbekwaam is. ‘Maar wat iemand nú zegt, gaat boven wat iemand een tijd geleden heeft opgeschreven: een mondelinge uiting gaat boven iemands wilsverklaring. Zo hebben we dat in de wet vastgelegd. Euthanasie uitvoeren bij iemand die signalen afgeeft het nog niet – of niet meer – te willen, dat kan niet straffeloos, daar is ook wetsgeschiedenis over. Dan kun je wel opperen: ‘Hij weet niet wat hij zegt’, – ja, maar hij zegt het wél, en dat is wat telt.’

Van Wijlick erkent dat er een moment komt dat een dementerende zich niet meer bewust is van zijn eerdere euthanasiewens en zijn verzoek niet meer kan uiten. ‘Het is verschrikkelijk moeilijk – en soms onmogelijk – om die situatie vóór te zijn. Je kunt beslissen om tijdig uit het leven te stappen, nog voor het ondraaglijk lijden inzet. Dat vergt veel moed van de patiënt, en een window of opportunity om het juiste moment te benutten. Maar vergeet niet dat er ook andere keuzes zijn rondom het levenseinde. Bewust afzien van eten en drinken kan ook een reële optie zijn, net als palliatieve zorg. Er is veel meer dan een euthanasieverzoek alleen.’

Stoppen met eten is voor Jacques niet aan de orde: hij schuift elke avond stipt om zes uur in het verpleeghuis voor de maaltijd aan. Soms helpt hij de verzorgenden met aardappels schillen. Ja, zegt hij: ‘Je moet toch bezig blijven.’

‘Weggestopt’

Thuis in de flat op het stadsplein van Papendrecht vertelt Toos dat ze hier nog geen zes weken samen met Jacques gewoond heeft voor hij de deur uit moest. ‘Het ging niet langer bij mij thuis. Hij liep maar te zwerven, ik was doodsbang dat hij van de trap zou vallen. Hij was totaal hulpeloos. De indicatie was opname, meteen. Het is urgent, mevrouw, werd tegen mij gezegd. Thuiszorg, daar moet u niet eens aan beginnen.’

Toos vindt het verschrikkelijk dat ze Jacques heeft ‘weggestopt’. ‘Als ik hem uitzwaai, staan we allebei te huilen aan weerszijden van die glazen deur.’ Dochter Marlies: ‘Gelukkig weet hij het binnenkort niet meer. Zijn toekomst is uitzichtloos. Dat is lijden, geen Scen-arts of politicus die me dat uit mijn hoofd praat. En wij lijden met hem mee.’ Haar broer Luc schuift naar voren op zijn stoel en knikt bevestigend. ‘Straks gaat hij in zijn broek schijten en schelden op de lieftallige verpleegsters, want dat is wat alzheimer met je doet. En wij gaan uit sociale overwegingen bij hem op bezoek, omdat het je vader is, daar achter de geraniums. Maar hij is allang niet meer dezelfde. Hij heeft nooit willen eindigen als een halve zool.’

Nog even verder met leven

Later op de middag zoekt Jacques in het verpleeghuis naar woorden op de vraag hoe het hem hier bevalt. Na een stilte: ‘Het bevalt eigenlijk… niet. Vraag je me wat hier leuk is, ik zou niks kunnen noemen. Maar ik moet het ermee doen.’ Deze mevrouw is van de krant, pa, vertelt zoon Luc naast hem aan tafel, ze schrijft over euthanasie. ‘Weet je nog dat je daarmee bezig was?’ Jacques knikt langzaam, herhaalt het woord. ‘Euthanasie… ja, het is je van het leven beroven met een bepaald doel. Ik weet niet dat ik er als zodanig mee bezig ben geweest.’ Op de vraag of hij het leven nog ziet zitten, zegt hij: ‘Ik zie het leven nog wel zitten, maar er is zoveel niet meer voor me weggelegd. Tja, je kunt wel gaan zitten figuurzagen… je moet alles wat bescheidener doen.’ Dat laatste herhaalt hij als hem wordt gevraagd naar de euthanasiearts die bij hem langs is geweest, en wat hij tegen hem zou zeggen als die vanmiddag weer dezelfde vraag zou stellen: wilt u dood? ‘Dan zou ik zeggen: het leven staat me als zodanig niet in de weg. Ik wil nog wel even verder met leven, maar je moet het wat bescheidener doen.’

Buiten, op de stoep van het verpleeghuis, haalt Luc zijn autosleutels uit zijn broekzak. ‘Als we nu opnieuw naar binnen gaan, is mijn pa vergeten dat we er vijf minuten geleden ook al waren. Je hebt het gehoord: op mijn vraag ‘Hoe gaat het?’, zegt hij als eerste: ‘Klote’. Het is triest om hem zo te zien.’ En dat zijn vader zegt: het leven staat me als zodanig niet in de weg? Luc schudt zijn hoofd. ‘Dat is pa niet, dat is de alzheimer die spreekt.’

En nu ben ik dood – Patricia de Martelaere

Het is veeleer zo dat er, letterlijk, niets is dat blijft – het is het niets zelf dat blijft, en tot dit grote niets behoren wij zelf ook. Onze grote fout – die zorgt voor onze grote ontreddering – is dus dat we onszelf beschouwen als ‘iets’ te midden van het onherbergzame en bedreigende niets. In werkelijkheid is het net andersom: het niets is onze thuishaven en onze ziel terwijl het juist het ‘iets’ is dat ons daarvan weglokt en ons in zijn sluiers gevangen houdt.

door Xandra Schutte 11 maart 2009 – verschenen in De Groene nr. 11
https://www.groene.nl/2009/11

EEN VAN DE ESSAYS van de Vlaamse schrijfster en filosofe Patricia de Martelaere, die vorige week woensdag overleed aan de gevolgen van een hersentumor, heet ‘En nu ben ik dood’. Ze haalt daarin een van de fantastische verhalen van Edgar Allan Poe aan, waarin een hypnotiseur experimenteert op een stervende. De patiënt wordt onder hypnose gebracht, de eerste uren gebeurt er niets, de stervende lijkt te slapen. Dan dooft plotseling de blos op zijn wangen, krijgt zijn huid een lijkkleur en komt uit zijn mond een zwarte, trillende tong te voorschijn. Als de hypnotiseur vraagt of hij slaapt, antwoordt de man met een onmenselijke stem: ‘Ja – nee. – Ik heb geslapen – en nu – ben ik dood.’

Het essay is niet alleen treffend omdat het over de dood gaat. Patricia de Martelaere heeft veel over de dood bespiegeld. ‘Over leven, kunst en dood’ luidt de ondertitel van haar bekendste essaybundel Een verlangen naar ontroostbaarheid (1993). Wie is er bang voor de dood? heette een lezing die apart in boekvorm verscheen. Ze stemde in met Freud, volgens wie het levende wezen één ding wil: terug naar de volkomen spanningsloze toestand van de dood. En ze raakte steeds meer gecharmeerd van het taoïsme, waarin het rad van leven en dood ook onophoudelijk doordraait. De Martelaere interesseerde zich niet zozeer voor de korte tijd dat ze leefde, als wel voor die onvatbaar lange periode dat ze er niet meer zou zijn.

In een van de spaarzame vraaggesprekken met haar vertelde ze dat ze voortdurend in het besef van de dood leefde, dat als ze haar kinderen gedag zei ze altijd bedacht dat het de laatste keer kon zijn: ‘Daarom zeg ik ze bijna altijd gedag vanuit het idee “vaarwel”. Maar niet op een sentimentele manier of zo. (…) Waar het om gaat is dat, juist omdat de dood altijd en overal op ons loert, elk moment “in orde” moet zijn.’

‘En nu ben ik dood’ is echter ook om een andere reden kenmerkend voor het denken van De Martelaere. Een dode die spreekt, die van zichzelf zegt dat hij dood is, dat is volstrekt onmogelijk. Wie ik zegt, wordt verondersteld klaarwakker aanwezig te zijn. De Martelaere ontmantelt, met hulp van Derrida, die veronderstelling: niet aanwezigheid, maar afwezigheid is kenmerkend voor elk spreken. Wie ‘Ik wandel’ of ‘Ik eet’ zegt, is niet aan het wandelen of eten, maar aan het spreken; hij valt als spreker niet samen met degene die wandelt of eet.

Om De Martelaere te citeren: ‘Wie “ik” zegt, of sterker nog, “ik ben mijzelf”, bevestigt hiermee ook onvermijdelijk dat hij niet zichzelf is maar iemand die als het ware van buiten naar zichzelf kijkt. (…) Wie “ik” zegt, zegt dus eigenlijk voluit: “Ik spreek over mij”, of zelfs: “Ik ben niet ik”.’

Het is ongetwijfeld dat filosofische overbewustzijn geweest dat maakte dat De Martelaere weigerde zich aan het gekrakeel van de media over te geven – ‘mediaschuw’ heet je dan meteen. Toen haar roman Littekens in 1990 was genomineerd voor de AKO-prijs, wilde ze bij de uitreiking op tv niet in beeld komen, maar hoe ze ook probeerde weg te duiken, de camera’s roken sensatie. Ze zat nooit aan bij Pauw & Witteman en voorgangers, gaf nooit een human interest-interview, ze wilde zelfs niet over haar literaire werk praten, alleen de filosofe kon om toelichting van haar denkbeelden worden gevraagd. Ze wilde zichzelf niet sprekend wegtoveren. Ze was ook te zeer doordrongen van het adagium van Wittgenstein, een van haar favoriete filosofen: waar je niet over spreken kunt, daarover moet je zwijgen.

VEEL IS ER DAN ook niet over haar bekend. Patricia de Martelaere werd in 1957 geboren in Zottegem, studeerde filosofie in Leuven, promoveerde op het scepticisme van de Verlichtingsfilosoof David Hume en was als hoogleraar wijsbegeerte verbonden aan de universiteiten van Leuven en Brussel. Ze debuteerde in 1988 als romanschrijfster met Nachtboek van een slapeloze en schreef daarna nog vier romans. Haar indrukwekkende liefdesroman Het onverwachte antwoord (2004) kreeg nominaties voor alle commerciële literaire prijzen.

Ze oogstte vooral lof voor haar briljante essays, gebundeld in onder andere Verrassingen (1997) en Wereldvreemdheid (2000), waarin ze peinsde over de grote levensvragen, over liefde, kunst en dood. ‘Patricia de Martelaere is de enige filosofe in dit taalgebied’, schreef dichter Herman de Coninck terecht, ‘die van filosofie niet alleen iets onacademisch, iets begrijpelijks, maar ook iets aangrijpends kan maken. Denken is een ramp. De essays van De Martelaere zijn wanhopige rampenplannen.’

Niet alleen haar essays, ook haar romans waren rampenplannen. Want hoe terughoudend Patricia de Martelaere was tegenover de buitenwereld, zo intens en heftig was de binnenwereld van haar denken en voelen. Ze kon zich best laten verrassen door literatuur die commentaar geeft op het menselijk bestaan, die ons even redt van de moordende vanzelfsprekendheid van het alledaagse leven. Van literatuur die oplucht, die ‘lekker deprimerend is’: ‘Je bent geschokt, je huilt een potje en bent misschien een paar uur van slag, maar daarna voel je je weer prima.’ Maar in haar eigen werk ging ze veel verder. Zij wilde schrijven over het domein waarover je niet kunt spreken. Ze wilde de ‘ongrijpbare’ wereld en de ‘orde der dingen’ tonen en de taal hanteren alsof er geen taal meer is.

Misschien moeten we daarom niet te veel over haar praten, ook niet nu ze er niet meer is, maar haar essays en romans, die moeten we lezen en herlezen.

Interview with Simon Critchley

STIR MAGAZINE Spring 2012

Jonny Gordon-Farleigh

With the publication of his new book The Faith of the Faithless , I spoke to philosopher Simon Critchley about why a counterfactual faith is so important to modern politics, why it offers an “archive of possibilities” for those involved in political transformation, why there is still an obsession with “big men”, and what the the true political terrain is today…

STIR: It has been reasoned that the recent theological revival is because of a “theoretical deficit, not a theological need” (Alberto Toscano). Are there more reasons for this unexpected if not unusual upturn in interest in political theology than the catastrophic failure of the communist projects of the previous century?

Simon Critchley: The interest in political theology comes out of a dissatisfaction with liberalism. The notion of political theology as a category or term actually originates in Bakunin. So, it originates in Italian thought in the mid-nineteenth century and is also first used as an abusive term. And when Carl Schmitt picks it up in the 1920s he gives it a different valence but the object of attack for both Bakunin and Schmitt, on the left and on the right, is the same liberalism.

Periodising that, you have the aftermath of the collapse of the Warsaw pact and the Soviet Union, and the period in the early 90s when there is a lot of optimism about the potential within democracy for emancipatory energies that then quickly exhausts itself. Then, there is a return to the theological concerns at that moment, which isn’t so much a return to communist ideas as an attempt to find something at the level of the deep motivational structure of what it means to be a human self and what selves might be together. If you are interested in that question then the history of religious thought is really a place to look — maybe the place to look.

For me, I’ve never been a particularly secularist thinker and I’ve never had a strong faith in the ideas of secular modernity. I’ve had a huge interest, as long as I’ve been aware of such things, in religious thinkers like Paul, Pascal, Augustine and many others. It seems to me that if you start from some idea that philosophy or theory has to do without religion then you are cutting yourself off from that incredibly useful archive of possibilities. So, I think that philosophy is inconceivable without religion, or shouldn’t be done without religion as it shouldn’t be done only with religion. I am not a theist in that sense. It means using the best and most powerful ideas in that tradition for other ends. Of the people who have gone back to using religious sources to think about politics, then I would say that Alain Badiou’s Saint Paul is the most powerful.

The question for me is two-fold. Firstly, it is diagnostic: to understand the nature of political forms is to think of them as different forms of sacralisation. In my view, I have this idea that the history of political forms — fascism, liberal democracy, Stalinism — is different forms of the sacral. There is always some sacred object: the nation, the people, the race, or whatever it might be. So, rather than seeing the history of politics as the movement from the religious to the secular, I see politics as a shift in the meaning of the sacred.

For me, that is an incredibly useful diagnostic tool when you are, say, looking at political forms in a country like the one I am living in (the US), where an incredibly powerful political theology exists in terms of American civil religion which is able to exert a unusual power over citizens and using that to find out how that works. So, there is a diagnostic category that is very important, and then there is a more normative one.

Politics for me, to put it in a crude formula, is “association without representation”. I adapted this from Rousseau. The notion of association for me is not just, but nonetheless still, a religious idea. Religion is linked to the idea of Renegare who asks what is it that binds fast? What is it that binds fast an association? For me, that is a question that the left has been grappling with for the last couple of centuries. So, I don’t think you can just slough off the religious tradition or say it’s just nonsense. That is a philistine gesture that is counter-productive in all sorts of ways.

S: Many of Terry Eagleton’s forays into political theology have been to argue that faith is performative rather propositional. Does this chime with your claims in the book about the nature of faith?

SC: I am very close to Terry’s concerns and maybe as time goes on I will get even closer to them. His trajectory is one where he started off as a radical catholic and then became a Marxist. In a sense, nothing has really changed because the object of critique is the same: liberal democracy and the secular theology that underpins it – human rights, freedom, individuality, and so on.
Faith, for me, is not theistic. It does not require a belief in some metaphysical entity like God. Faith is a subjective proclamation. It is a proclamation in a relationship, in my jargon, with a demand. It places a demand on you so that you can bind yourself as an ethical or political subject. That is the way it works.

Now, if we have a strange situation where there are people, like myself for example, who are faithless but have an experience of faith in relationship to an infinite demand, say, the prohibition of murder or the furthering of equality. Then there are people where that faith is underwritten by some theistic reality in their worldview. My view is that it makes no difference at the subjective level: the belief in God is neither here nor there. It is a useless distraction. It does not matter what you believe but rather how you act. I am interested in all of those religious projects that are concerned with doing, action and practice like Black Christianity in the US, for example.
I agree with Terry that faith is on a performative plane rather than a propositional plane — I believe in X and so on. S: In Jean Luc Nancy’s Dis-Enclosure he turns to James rather than Paul for a militant figure. Instead of the fragility of the will that we find in Paul, Nancy turns his attention to James where he says, “Faith without works is dead”.

SC: It is an idea that keeps popping up. It is what the Janists believed in seventeenth century France and who were a totally persecuted religious minority. They were faith as action in the world.

There is a distinction to make between faith as action and spirituality. There is an ideology of spirituality that has grown-up in various forms around what we can broadly see as new age belief. Where, in a sense, spirituality becomes that turn inward in order to find something blessed or divine about yourself, which you can cultivate in a world that is horrible, chaotic and blowing itself to pieces. For me, faith turns outwards and spirituality turns inwards. I’ve written about this on Philip K. Dick and Gnosticism, where I argue that there is an ideology of Gnosticism when it is accepted that the world is shit, a kind of matrix: a dream factory that is governed by evil corporate powers or whoever it might be (gnostics called them the archons), but that there is a pure divine spark within us.

I think all interesting forms of spirituality are forms of passive, nihilistic withdrawal from a world that seems to be out of control. So, I am opposed to that but also think that we need to understand it because when you are dealing with different forms of spirituality, the most general form is the one that has no belief at all. This is why Buddhism seems so amenable — you don’t have to believe in anything. You can cultivate practices of perfection or vacationing and it allows you to deal with the world that is out of control. I don’t just dismiss that. I think passive nihilism makes sense as a response to world, but I think it is the wrong response and that there is a lot of it about.

S: In The Faith of the Faithless you quote Gramsci as saying: “For socialism to overcome Christianity, it has to become a religion”. What does it mean for a political endeavour or project to become a religion? and why is it important for its success?

SC: It is important for its success because it can be that thing that touches people whose interests are not directly affected by the problems of a movement. It could touch them and motivate them to act in a certain way. By religion, I am thinking about what it means to bring human beings into association, into a common front.

Now, Gramsci as a figure has always interested me, more than Marx and more than many contemporary Marxists who still have their over-weaning belief in the socioeconomic. Not that the socioeconomic isn’t important, that would be ridiculous, but for politics we have to learn common fronts, or what Gramsci called the activity of hegemony, where people with divergent interests and commitments can come together into a common front, a historical bloc as Gramsci called it. If you exclude religion or religious people from that, you’re missing the point. In Gramsci’s day what he is talking about, for the most part, is that the Catholic Church is a retrograde reactionary force, but it’s a left Catholic tradition that can be activated; but more generally, to baiting people into a sort of commonality. It is the formation of some kind of structure that is poetic or religious in that broad sense. It requires an activity of political imagination.

In The Faith of the Faithless what I talk about is in relationship to what I call the supreme fiction, namely that we live in a world where the realm of politics is a realm of fiction. It’s a realm of what Hobbes called the artificial man and the artificial soul. But to expose those fictions as fictions — so the fiction of popular sovereignty, the idea that we the people actually govern things or that we don’t live in a plutocracy or an oligarchy — it doesn’t mean we go from fiction to fact but that there can be this other idea of which I call a supreme fiction, which we knew to be a fiction yet we still believe. That in many ways is a way of formulating what might be a kind of political, poetic, and religious project.

There are two elements: a kind of romanticism, and also a kind of pragmatism. The romanticism is the idea about the supreme fiction; the pragmatism is the idea that movements are formed not by exclusions or by the cultivation of vanguards but by a construction of an association that motivates people to join it. I think that’s one of the things that we can say Occupy did for a period of time — there is the open question of what is happening with that right now.

S: When the facts are against us and the continuation of the unipolar world of capitalism is considered the only credible and plausible political choice does faith become a more urgently needed political resource than knowledge?

SC: We need both but in many ways, yes, it does. To put this in a kind of formula, the Situationists were talking about ‘be realistic, demand the impossible’. There is that sense in which to be on the left — whatever that means — is to exist counterfactually. The force of ideology is such that in the regimes that we exist, the position that there are alternatives, is one that is perpetually laughed at and scorned. One has to make do with the way things are. Capitalism is the way things are. Get used to it.

S: Mark Fisher calls this capitalist realism.

SC: The point is that there is no alternative and that we have to pragmatically accept it and modify our demands. So to that extent, any leftist project, any emancipatory project requires a counterfactual faith: a counterfactual and utopian faith in the plausibility of an alternative way of arranging things. Another thing that I try to pick up on in The Faith of the Faithless is the way in which forms of utopians are still out there and we cannot simply reject utopian tradition as an era or a deformation or as a kind of nonsense position.
So to come to knowledge, it’s not that we don’t need knowledge — that would be ridiculous — but that knowledge is sustained by a form of faith. You could also say that about some forms of scientific knowledge. We have this sort of crazy idea of science as an accumulation of knowledge of things. Science is a form of faith. Science is sustained by faith, and it’s sustained by a form of faith whose enemy is certainty rather than doubt. So to put the idea at its most extreme: we live in regimes where what counts as knowledge is framed and organised a certain way, and the alternatives to that are simply seen as ridiculous. To sustain such an alternative position is to occupy a position of faith.

S: Your debate with Slavoj Zizek has at the very least helped to clarify two different political positions: anarchism and authoritarianism. While both socialism and anarchism pursue the end of the state, how it will be achieved is fiercely disputed. Why is there, as Gabriel Kuhn points out, still such a curious obsession with “big men”: Lenin, Mao, Castro?

SC: It’s a good question. It’s this kind of fantasy of political heroism. It’s a politics of virility. I find this all alarming and disgusting. I think the only interesting thing about the debate between me and Zizek, and why it is a worthwhile debate, is that it focuses that distinction between authoritarianism and anarchism on the left, and it shows how there are still in the left forms of authoritarian Leninist nostalgia for a vanguard or a politics of heroic violence. I find that misguided, naïve, and stupid in the sense in that it reminds me of young men sitting in rooms playing video games and listening to heavy metal and dreaming of some cataclysmic event.

The first thing to say is there is an anarchist tradition. Many people think that a certain Marxist or Leninist communism is all that the left can manage. There is anarchist tradition that goes back to Godwin, to Bakunin, to Kropotkin and also Malatesta, amongst other figures, and then through a whole English tradition of people like Colin Ward and other figures that really interest me. And it’s much lower level; it’s much less heroic and dramatic. It begins, arguably, with the diggers in the early years of the English revolution planting carrots. Taking back land, taking back the commons and growing vegetables is not as romantic as the storming of the winter palace of St Petersburg. I think there’s a kind of nostalgia for a kind of phallic, heroic politics, which I for one want nothing to do with particularly.

Politics is a different activity. As evidence of that, I point to the Occupy movement. The Occupy movement was not an authoritarian, heroic, virile, vanguardist idea of politics. It was a well-organised but loose set of people with sets of various influence. When you went down to Zucotti Park, the thing that was most palpable was how many different groups were there, how many different people. Everybody had their little placard saying whatever they wanted to say — and some of that was really quite wacky — but that’s great! Democracy sort of looks like that. The idea of organised, disciplined revolutionary elite, I think, is a bit laughable. It’s simply a way of alienating. It’s simply a way of the left perpetuating its own romantic failure.

S: Anarchist ideas, or at least those associated with or adopted by anarchist groups, have been central to the political and social movements of the last twenty years: the alterglobalisation movement, and now most recently, the Occupy movement. Anarchism as a tradition has not been domesticated and institutionalized in the ways that Marxist thought has. Is it for this reason that it suits the spontaneity of political practice and is more adaptable to radically different situations than the “principled abstractions” and “programmed political action” that you criticise?

SC: I agree with all of that. I wish I’d written that myself, it’s perfect! Anarchism is about practice, it’s about doing, and if it has a weakness, its weakness is theoretical. It has a suspicion of theory whereas Marxism by contrast begins with a big thinker with a big beard who does a big theory of everything, and it lends itself perfectly to a certain western idea of scholarship. This is why so many academics are Marxists: it’s always been good business. Anarchism has always been suspicious of theory and suspicious of that kind of totalising view. I think things have changed a lot in the last 10 years, and maybe there are plenty of anarchists in academia now, or a few, but there didn’t use to be. It used to be very marginal. Now people like David Graeber are really central and people like him have been arguing this for years.

But there’s also a problem with anarchism’s suspicion of theory. So what you say is right: Its opposition to the principled abstraction of a certain Marxist world view I think is great, and its orientation to practice is the way politics should be done. It can adapt to different situations in different ways, so it has an adaptability that is incredibly important. I sometimes wish there were a little bit more interest in the theoretical underpinnings of anarchism. For example, David Graeber, who I like a lot, helps himself to very classical ideas of freedom and consensus and all the rest, which really requires a bit more pondering.

What I try to do in Infinitely Demanding, and in a new book as well, is try to think about some of those concepts in a different way, and try to think about what I was calling a few years ago a ‘neo-anarchism of infinite responsibility,’ as opposed to a classical libertarian anarchism. I think there’s been a shift in anarchism from the 60s idea of anarchism where it becomes simply a question of liberation, in particular, say, sexual liberation, to a position where anarchism is a response to a role and is taking responsibility for a role. The Occupy movement is a very good example of that. What’s been so fascinating about Occupy is the way in which techniques that have been used and laughed at, scorned, considered to be impractical and crazy — people have seen how this works in practice. In Zucotti Park you have 400 people having a general assembly with no amplification and no obvious means of authoritarian control. It’s fantastic. And people can do that. People acting in concert on the basis of goodwill can do amazing things. So I agree with you.
Also, the attempt to co-opt the Occupy movement for some idea of communism just strikes me as a misunderstanding. It’s a sort of broad, direct, democratic action with a whole complex set of threads and clusters.

The overwhelming effect of the Occupy movement for me is that people know, pretty much, what to do. In the right circumstances they can take possession of it. They can self-govern. The goals of the Occupy movement, and indeed the Arab Spring as well, are really socialist in the sense in which it’s about taking back from those who have financial capital power in the interest of people. And in the Arab spring it’s a question of programs of renationalisation, of reclaiming that which seems to have been taken away. That’s a socialist agenda. The tactics used to obtain it are anarchist and people have now seen how affective they can be. The next spin of this wheel is going to be an interesting thing to think about. What happens next? I’m not exactly sure.

S: While the debate about the possible instrumentalisation of the state continues, the increasing boldness of neoliberal privatization is already withering away the state and delivering it into increasingly fewer hands. While it would be fallacious to claim that there is no such thing as state power and that the nation state is now politically irrelevant – activists are turning their focus towards the financial institutions and corporations that they believe to be responsible for economic and ecological crises. Where do you see as the true political terrain today?

SC: Zygmunt Bauman has this lovely image of people being in an airplane and being comfortable in the airplane, going somewhere, watching a movie or reading a book; and then you’re told that there’s no pilot flying the plane; and then you’re told 10 minutes later that the airport that you’re meant to land at is not only not open but hasn’t even been built because planning permission hasn’t been granted and so on. This is an image of our time. We’re moving along comfortably so we think that no one’s in charge: there’s a separation of politics and power. So I think we begin from the idea that there is this separation of politics and power in the sense in which we still think — and maybe this is our residual romanticism or cowardice — that we still think that politics has power, and the location of the unity of politics and power is the state. So we still want to believe that the government actually does things when everything is pointing in the opposite direction.

It would seem that the way in which the oligarchicisation or whatever we call it — the plutocracy that liberal democracy has become over the last 30-40 years, gradually under Reagan and Thatcher and the rest, released the conviction that politics is at the service of a power and that it has no political accountability. So, all that the state is, and is to be, is to serve the interests of capital, which is not located in any state, it is a trans-state, nomadic form because you can take your factory and take it elsewhere if you threaten to tax them.

So the political terrain is firstly to create a political terrain, to put it in a slogan, would be ‘there’s no politics without location.’ Politics is about location, there has to be a place. Living in New York and the US, the awful thing about the Republican candidacy and the Democratic Party and all the rest is that there is no location. One is just a spectator upon a scene, and where one has views this way and that way, which the best candidate is. What Zucotti Park was all about was location. Here’s a terrain of resistance, a terrain of resistance organised around a series of really quite vague and fascinating infinite demands.

For me, the political task is the construction of a terrain. I think that is the case in many contexts, perhaps clearest in what’s going on in Europe at the moment. Particularly what’s happening in Greece where the government exists only to serve the interests of international financial institutions and the EU. So any possible claim or pretention of Greece to be a democracy has been rendered absolutely invalid, no question about that.

The question is: what’s the objective? Well the objective is to establish a terrain — to make a terrain. I’d go back to another element in anarchism, which is its strong Federalist credentials. Anarchism is an opposition to the state, but not in the name of disorder, but in another notion of order and organisation, which is about forms of local autonomy. What I would like to see — and this is not wildly unrealistic I think — is that if all of the states in the EU disintegrated in the next 10-20 years and people in those territories were able to establish forms of federal autonomous control — that would be something.

If there’s no politics without location, the goal of politics is the ownership and control of where one lives, thinks, works and eats. It’s about the establishment of a terrain. However, we live in a world, in a sense, where there is no terrain. The terrain is denied to us because we have ceded power to representatives who do not represent us. I think the entire existing political system is simply redundant, and the sooner it disappears, the better. I suppose what the last year has shown in the most splendid way, starting with the Arab Spring and the rest, is that once you stop fearing it, or once the many begin to articulate themselves over against the few who govern them, then the game is up.

In Britain, it could happen very easily. It could happen because who cares about political parties in Britain anymore? I used to be a member of the Labour party in the 1980s with people that came in from the extreme left and worked in the Labour party because we had to remove Thatcherism. But at that point the labour party was still a socialist party with a broad appeal, Clause 4, and all the rest. It just seems that these political parties are husks, memories of something that no longer exists. So why not just take the bold step and get rid of them altogether?

S: When people speak of apathy, I think that people are looking in the wrong place: they just look at parliamentarianism and trade unionism. And if you don’t participate in that then you’re apathetic. They’re not seeing the low profile, grassroots, political activity that is present everywhere.

C: That’s apathy with regards to normal government or politics.

S: It’s a divestment from party politics but also a reinvestment into local actions and community-based political activities.

C: And that other form of politics is all about pathos. It’s about, as you were talking about, anger and all the rest. A line I borrowed from Jean Luc Nancy at the end of Infinitely Demanding is ‘anger is the first political emotion’. And, it is. It’s a complex emotion. And Occupy was an articulation of the pathos of anger. But, so was the Tea Party; and so were those people that vote for the Freedom Party in the Netherlands — they’re also angry. So anger is a pathos that gets a subject riled up in order to act, but then it requires a discipline of analysis. Anger isn’t enough — but it’s a start.

 

Escher

Bibeb interviewt Escher: ‘Ik vind wat ik zelf maak het mooiste en ook het lelijkste’

In 1968 gaf M.C. Escher met tegenzin toe aan een gesprek met interviewer Bibeb. Nu, vijftig jaar later, volgt er een documentaire over de wiskundige principes van de kunstenaar. ‘Ik merk wel dat ik te doen heb met iemand die niets van de techniek afweet.’

Door BIBEB
Beeld EDDY DE JONGH
BIJ VN, DOOR HOOFDREDACTEUR WARD WIJNDELTS

Het vraaggesprek dat VN’s meesterinterviewer Bibeb deze maand vijftig jaar geleden heeft met de dan al wereldberoemde graficus M.C. Escher is uitzonderlijk. Zo uitzonderlijk, dat de makers van Escher-documentaire Het oneindige zoeken, Marijnke de Jong en Robin Lutz, ontzettend blij zijn als ze het artikel, dat op 20 april 1968 werd gepubliceerd, onder ogen krijgen. Het is een ‘geweldig open’ gesprek, schrijft De Jong ons, waar ze in de film ‘heel dankbaar gebruik van hebben gemaakt’.

Het uitgangspunt van de documentaire van Lutz en De Jong is een passage uit een brief die Escher in 1969 schreef aan een Amerikaanse verzamelaar: ‘I fear that there is only one person in the world who could make a really good film about my prints: myself.’ Het leidde ertoe de makers enkel eigen woorden van Escher gebruikten om een beeld over diens leven en werk te schetsen. En dat zorgde er weer voor dat onderstaand vraaggesprek een belangrijk onderdeel van de film is.

‘Nee, ik voel er niets voor,’ zei de graficus M.C. Escher toen ik hem vroeg om een interview. En: ‘Goed, als u dat risico nemen wilt’ zei hij, na mijn voorstel toch naar hem toe te gaan en af te wachten, hoe we op elkaar zouden reageren. Wat nu volgt is het resultaat van twee middagen in zijn atelier in Baarn. Dat wordt, net als de rest van het huis, door een grote omringende tuin gescheiden van de weg en de buren. We zitten naast elkaar bij de tekentafel, waarboven, aan een stok, pas afgedrukte houtgravures drogen. Verder hangt nergens werk van hem, ook niet in zit- en eetkamer. Hij verdraagt het niet om zich heen. Op een kast: bollen, kubussen, prisma’s van papier, hout en glas.

M. C. Escher (mager, vrij lang, blik — althans nu — speels, uitdagend): ‘Mijn werk heeft niets met de mens, niets met psychologie te maken. Ik ben veel celebraler dan Willink. Ik wens helemaal niet diep te zijn. Ik weet dat ik in dit werk niets verberg. Als Carel Willink een naakte juffrouw in een straat schildert, denk ik: wat heeft die juffrouw daar te maken? Meneer Willink zegt: in drie dagen smijt ik dat naaktje erop. Waarom doet hij dat? Die rookwolk vind ik wel leuk, een aardig idee, maar die twee naakte juffrouwen, de ene groter en dichtbij, de andere verderop en klein… nee. Dat hij die huizen zo schildert, daarop zeg ik: ja… de gevels maken op mij de indruk van iets lugubers. Het is dus een lugubere straat. Mijn werk is niet luguber. Als je Willink vraagt: waarom zijn die naakte juffrouwen daar, krijg je geen antwoord. Bij mij krijg je altijd antwoord als je vraagt: waarom…’

Ik (wijs in zijn boek ‘M.C. Escher, grafiek en tekeningen’ een prent aan): ‘Waarom zit dat mannetje achter tralies?
‘Het gaat niet om dat mannetje maar om het huis, dat helemaal ónmogelijk is. Ik moest die onmogelijkheid illustreren met figuurtjes, het mannetje is er één van.’
Hij is de enige, die er niet uit kan. Bent u het?
‘Best mogelijk. In ieder geval heeft de jongen op de bank (buiten het kubusachtige huis zonder gevels) alleen aandacht voor de kubus’ (in z’n hand).
Bent u die jongen?
‘Ik ben liever de man met de kubus dan de gevangene, misschien ben ik een projectie van beiden. Maar het gaat mij alleen om het leuke idee: dit is een onbestaanbaar huis, een impossible object.’

Belvédère (1958 Litho), MC Escher, The M.C. Escher Company, B.V.

Ik, na bladeren in het boek: ‘En dit?
‘Dat heb ik getekend in de gewelven van de St. Pieter in Rome. Hierin ligt het lijk van een bisschop en dat — (grote sprinkhaan, soort Doodbidder, op de borst van het stenen beeld van de bisschop, op de deksel van een sarcofaag) — is een Biddende Jonkvrouw. De vrouwelijke exemplaren eten bij voorkeur zes, zeven echtgenoten op. Kijk, die geweldige grijparmen. Ze zit doodstil te wachten tot een echtgenoot op de proppen komt en daarbij in een houding of ze bidt! Ik dacht, je moet de onzin van het bidden… ’t Is een persiflage, maar ook ernstig bedoeld. Hij kijkt er ernstig bij en zij ontzettend wreed. ’t Is een vreselijke aanstelster, doet of ze bidt… Ze kwam op m’n papier zitten, ik heb haar zo kunnen natekenen.’

Dit heeft toch wel met mensen te maken.
‘Dat is geen goed voorbeeld. Ik heb dit gemaakt op de grens van een nieuwe periode, het valt erbuiten.’
Ik blader in het boek:‘Ik ga er nog eentje uitkiezen.
‘Ik merk wel dat ik te doen heb met iemand die niets van de techniek afweet.’
Waarom?
‘U zegt, ik zal er nog eentje uitkiezen. Wat ik doe is heel iets anders dan schilderen. Willink maakt een eenling. Ik nooit. Ik maak iets om te vermenigvuldigen, omdat dat in me zit.’

DUIZELIG

Deze is vreemd, als je lang kijkt word je duizelig.’
‘Die is interessant. Ik heb die gemaakt in de St. Pieter. Ik zat daar (hoog in de koepel) enige uren lang. Telkens kwamen er vreemdelingen langs, die zeiden: gut wordt u niet duizelig. Dan zei ik ja, dat is juist de bedoeling. Dat is de kwintessens van deze prent. Ik wou het gevoel van duizeligheid uitbeelden. Toen ik die maakte wist ik niet, dat waar verticalen samenkomen je in het nadir kijkt.

U bent knap in wiskunde, he?
Escher schiet in de lach: ‘Helemaal niet. Ik heb er nooit voldoende voor gehad. Het leuke is, ik schijn wiskundige theorieën aan te snijden zonder het zelf te weten. Nee hoor, ik was een heel dom jongetje. Ik heb een ellende gehad op de burgerschool. Het enige lichtpunt was de tekenles, niet omdat ik zo goed tekenen kon, maar omdat het het enige soelaas was in een afschuwelijke tijd. En te denken dat wiskundigen hun boeken illustreren met mijn plaatjes. En ik met al die wijze mannen omga als frère et compagnon. Men denkt altijd dat mathematici stoffige oude heren zijn. Ze zijn vrolijk, kinderlijk, erg speelzuchtig, met al hun dikke koppen die barsten van de kennis zijn het kwajongens.’

Denkt u nog wel es aan die schooltijd?
‘Ik heb nog tien jaar daarna angstdromen gehad.’

Mathematici zijn vrolijk, kinderlijk, erg speelzuchtig, met al hun dikke koppen die barsten van de kennis zijn het kwajongens.

Werd u gesard?
‘Nee, de leraren plaagden me niet, maar de angst niet mee te kunnen. En als je nu bedenkt dat grote wiskundigen mijn werk interessant vinden, omdat ik in staat ben hun theorieën te illustreren. Ze kunnen zich helemaal niet voorstellen dat ik zo slecht was in wiskunde. Ik snap er zelf ook niets van. Ik begreep niet dat je iets moest bewijzen wat iedereen ziet. Ik zag het, ik wist, het is toch zo… Maar jawel hoor, je moest het bewijzen. Ik ben er bovenuit gekomen toen ik me realiseerde, dat ik wat anders kon. Ik dacht, dat ik een nietsnut was.’

Hoe deden ze thuis?
‘Ik kom uit een milieu waar geen artiesten in waren en ja, dat heeft wel m’n werkkracht gestimuleerd, ik wou tonen dat ook een artiest, nou ja, ik heb een hekel aan dat woord, het wel een eindje schoppen kan. Ik was een rare eend in de bijt, he? ’t Is gewoon een kwestie van zelfvertrouwen. Mijn zoons zijn alle drie exact ontwikkelde mensen. Ze vinden het niet zo geweldig wat ik maak. Ze hebben gelijk. Een wetenschaps-mens is betrouwbaar, een artiest niet. Wij hebben geen normen. Als een man van de wetenschap iets doet wat niet goed is, wordt hij op z’n vingers getikt. Kunstenaars doen maar wat. Op enkele uitzonderingen na, zoals Dali, daarvan zie je dat ie wat kan, afgezien van het feit dat hij gek is.’

BEELDHOUWERS

‘Deze twee in de lucht zwevende spiralen die een geheel vormen en het hoofd van een man en een vrouw weergeven is luguber.’
Helemaal niet. Ik heb eerst die (een spiraal waarop de ogen, mond, het voorhoofd van een vrouw) gemaakt maar ik kan niet goed hebben dat iets wordt afgesneden. Ik dacht, waarom is dat mens hier afgesneden? Toen heb ik die twee gemaakt, die een eindeloosheid hebben. ’t Is ook bedoeld als reactie tegen beeldhouwers. Ik zie daar een beetje op neer, nee dat is niet goed gezegd, beeldhouwers zijn te beperkt. Ze denken zelf dat het heel wat is, maar boetseren kan iedereen. Tekenen is veel moeilijker, veel onstoffelijker.

Band (1956 Litho). MC Escher, The M.C. Escher Company, B.V.

Wij kunnen veel meer suggereren. Ik heb deze in ’35 gemaakt. Toen keek geen mens er naar om, nu verkoop ik ze nog voortdurend, vooral naar Amerika — Ik kan van m’n werk onbegrijpelijk veel verkopen. Ik zou miljonair kunnen, zijn. Als ik in m’n atelier assistenten had, die ik zou laten werken, zouden ze de hele dag houtsneden moeten afdrukken om aan de vraag te voldoen. Ik denk er niet aan. Wat moet ik met het geld? Ik heb drie zoons, die hebben het goed. Nog meer centjes, daar kunnen ze alleen maar slecht van worden.’

‘Sinds wanneer kunt u zoveel verkopen?’
‘’t Wordt hoe langer hoe erger. Sinds zes, zeven jaar is het nijpend, kan ik het lang niet aan. Vooral na m’n boek, maar al vóór die tijd ging het aardig.’

Hoeveel vraagt u voor een afdruk?
‘Vierhonderd gulden, dat is eigenlijk te weinig omdat de vraag te groot is. Van deze alleen al (zijn bekende Dag en nacht: witte en zwarte vogels die elkaars achtergrond vormen boven een wit dag en een zwart nachtlandschap, tevens elkaars spiegelbeeld) kunnen de Amerikanen niet genoeg krijgen. Het gaat maar door. Er wordt wel gevraagd hoe groot de oplage is. Er is geen oplaag. Ik druk bij zolang ik kan. Het gaat hier om de idee van de vlakvulling door object en achtergrond. Je kan niet zowel die witte als de zwarte vogels zien. Néé, dat kunt u niet.
Ik heb het met een oogarts erover gehad. Onze ogen zijn gewend aan het fixeren van een bepaald object, op dat moment is alles eromheen achtergrond. Als ik u aankijk, zie ik niet tegelijk die kast. Het is zeker niet diepzinning.’

Dag en nacht (1938, Houtsnede). MC Escher, The M.C. Escher Company, B.V.

Was u opgewonden door die vondst?
‘Ja. Ik was veertig, dat is de leeftijd waarop de meeste mensen het scherpst zijn. Het is wel een piek in het menselijk leven. Het was een heel rijke tijd voor mij. Ik was toen uit Italië weg. Ik was het Italiaanse landschap, de architectuur kwijt en er moest iets anders voor in de plaats komen… Dat stimuleerde het ontstaan van innerlijke beelden.

Mijn vader leefde toen nog, hij is 96 geworden. Hij schudde z’n wijze hoofd van ingenieur. Ik kom uit een familie van exact ontwikkelde mensen, hij vond het métier van mij maar zo zo… Hij heeft nooit geweten dat het een geldbron zou zijn. Het is gewoon een bankbiljet. Je drukt het af en dan krijg je er zoveel voor. Een grote lap bankbiljet, ’t is eigenlijk gewoon geld drukken. Ik doe het met een benen lepeltje. Ik gebruik geen pers. De ouwe Japanners deden het ook zo. ’t Is veel beter maar het duurt veel langer. Maar ’t is ook het behoud van de plank. Na dertig jaar is die nog uitstekend.’

Hoe ging het toen u niets verdiende?
‘Mijn ouders waren gelukkig vermogender dan die van vele collega’s. Moeite om aan de kost te komen heb ik nooit gehad. Ik heb nooit armoede gekend, ik kon doorzetten wat ik zelf wou… Maar zelf wist ik de waarde er helemaal niet van.’

WILLINK

‘U had het daarnet over Willink.’
‘Ja, ik bewonder z’n vakmanschap. Het valt me een beetje van hem tegen dat hij zoveel aandacht aan seks schenkt. Maar ja een mens is zoals hij is en Willink heeft getoond dat hij wat kan. Ik heb een vriendje dat seks ook zo verschrikkelijk belangrijk vindt, maar de ontwikkeling van de menselijke geest gaat ver boven de seks uit. Ik vind al die artikelen over sex, daar zit iets hinderlijks in, een grote overdrijving. Net of er niets anders bestaat.’

Natuurlijk, lichaam en geest zijn één, natuurlijk. Goed, ik ben er een beetje af, niet alleen door m’n leeftijd. Ik ben voor de vierde keer in m’n buik geopereerd, dan (lacht) praat je wel anders hoor. Het is voor mij nu een gesloten terrein. Hoe het vroeger was, komt niet ter sprake. Ik vind seks, ach al deze dingen nu een beetje belachelijk. De mensen denken dat alles erom draait… Mijn werk is er los van. Nu kan je zeggen ouwe steriele kerel… maar er zijn vele andere aandriften.

En ik kan wel medelijden hebben met Willink. Ik sta op een ander plan nu, terwijl hij, naar ik begrepen heb, er nog midden in zit. Kort geleden ben ik geïnterviewd door iemand van een Engels blad. Ze hadden het per brief aangevraagd. Ik wist niet wie er komen zou. Het bleek een hippie te wezen. Een heel aardig hippie, in een leren rokje tot hier, zwart leren billen. Ik moest er zo om lachen. Ze heeft een leuk stuk geschreven, ook met kritiek hoor. Nou, ze vond me om te zien een negentiende-eeuwse figuur, burger lijk… ik begrijp dat wel, zo’n kind komt uit Londen in het ingeslapen Baarn…

Ik heb het hier (de drukproef), ze schrijft… his goaty beard… Ze vond me een ouwe vent met een geitesik. En gisteren kreeg ik bezoek van Engelse artiesten, een man en een vrouw. Hij uitgedost als paljas, helemaal in blauw en rood. Zij met hele kringen om de ogen. Wel leuk hoor. Love- innetjes. Kwamen bloemen aanbieden. Ik begrijp het niet. Aan de ene kant waarderen ze mijn werk, terwijl ik niets zie in wat ze nu maken. Ik wandel steeds in raadselen. Er komen telkens jongelui die zeggen: u maakt ook opart. Ik weet helemaal niet wat het is, opart. Dit werk maak ik al dertig jaar lang.’

Ik begrijp het niet. Aan de ene kant waarderen ze mijn werk, terwijl ik niets zie in wat ze nu maken. Ik wandel steeds in raadselen.

Voor welke buitenlandse bladen bent u nog meer geïnterviewd?’
‘In Time en Life heeft een artikel over me gestaan. Ik vroeg de journalist, wat krijg ik daar nou voor. Die man zei: ik betaal geen cent, maar je zal er van horen. En er kwamen brieven uit de hele wereld, tot uit Honoloeloe toe. Nog steeds trouwens.’

Dr. L. Gans zei dat u als lastig bekend staat.’
‘Hij heeft me gevraagd voor die Bols Taverne. Maar dat wil ik helemaal niet. Dat is voor jonge kunstenaars die het moeilijk hebben. Lastig, ja, kunsthandelaars vinden mij lastig. Ik doe het allemaal zelf he, wat heb je aan zo’n tussenman. Ik heb maar één prijs, dat betekent dat de kunsthandel duurder moet zijn. Nou weet ik wel, die mensen moeten ook leven, het is een métier. Of métier, het is gewoon winkeliersmentaliteit. Zo geweldig bewonderen kan ik het niet. Ze hoeven zich er niet op te laten voorstaan, wij doen het.’

ROTLACHEN

Hebt u de tentoonstelling van Rauschenberg gezien?’
‘Daar weet ik niets van. Een vriend zei, ga mee, dan lach je je rot. Ik ben er niet geweest. Ik weet niet waarom je je rot lacht. Willink zegt dat De Wilde voor één ding honderdduizend gulden wou geven. Dat in Nederland dergelijke toestanden worden geduld, dat ze door de museummensen worden geduld is onaannemelijk. Ze zijn stapelgek. Het is het sprookje, de kleren van de keizer. Hele volksstammen gaan mee… Maar ik wil het niet te erg veroordelen. Ik weet het niet, ’t is een gesloten deur voor mij.’

Heeft het Stedelijk werk van u?’
‘Heel weinig. Boymans wel, een flinke collectie. Sandberg voelde er niks voor. Zag terecht, dat het niet modern was. ’t Kan mij helemaal niet schelen. Ik kan op dit moment toch niet aan wat ze vragen. Mijn lange prent Métamorfose komt nu zes maal vergroot geschilderd op de postkantoormuur in Den Haag. Ik moest er drie meter bij maken. In totaal zijn er nu zeven, dat wordt twee-en-veertig meter. In zwart, wit en kleur. In juni is er al een stukje te zien, dat zal dan groeien… ’t Kost verschrikkelijk veel geld. Ik ben óók niet goedkoop. Ik vind het op m’n ouwe dag een soort zwanezang. Ik heb aan de drie meter, die erbij moesten, een half jaar gewerkt.

Zwarte en witte blokken veranderen in salamanders, die honingraten worden, daarna larven, bijen, zwarte vogels, terwijl uit de achtergronden witte vissen ontstaan die in de tegengestelde richting zwemmen.

Ik had wel sterk de idee, kan ik het wel volbrengen… Ik ben vier keer geopereerd, de laatste keer in Toronto en het verdomde lichaam moet je iedere dag verzorgen, dat kost tijd. Metamorfose heb ik dertig jaar geleden gemaakt, gek dat men er weer op terug komt …Ir. Bast, toen nog directeur-generaal van de PTT, had gezegd, als je mij een plezier wil doen, nemen jullie een ding van Escher. Hij had het in zijn vergaderzaal en als hij zich verveelde, keek hij ernaar. Hij zei, ’t is leuk voor mensen die in de rij staan, dan zien ze vogeltjes, vissen… Kijk.’

Escher rolt de zeven meter lange prent uit. Zwarte en witte blokken veranderen in salamanders, die honingraten worden daarna larven, bijen, zwarte vogels, terwijl uit de achtergronden witte vissen ontstaan die in de tegengestelde richting zwemmen.

‘Zodra je het een oogje geeft begint het te leven en als je het een bek geeft, is het al een dier. Hier veranderen vogels in ruiten, dan wordt het plastisch, kijk kubussen, een huisje, een stad. Het aardige van de opdracht was, dat het m’n eigendom blijft. Ik mag het verder verkopen. Ik heb het in z’n geheel al naar Amerika verkocht.’

PSYCHIATER

De stad verandert in een schaakbord. Schaakt u?
‘In Zwitserland zaten we ’s winters opgesloten in de sneeuw, daar was ik lid van een schaakclub. Ja, wat moest ik doen in die ellendige sneeuw. Daar heb ik die rare ideeën gekregen van vogels, vissen, lucht, water.’
Nachtmerrieachtig.’
‘Dat is helemaal voor jullie verantwoording. Ik heb nooit bij een psychiater op de stoel gelegen. ‘’t Heeft ook iets van toveren. Houdt u van sprookjes?
‘Vroeger heb ik veel van Grimm gehouden. Als kind, ook als jongen was ik er enorm door gegrepen. Nu herlees ik The Hobbit, van Tolkien, de tocht van die dwergen. Er is geen werkelijkheid bij. Waarom (blik van alle speelsheid ontdaan) moet je net je neus gedrukt worden op die ellendige werkelijkheid. Waarom mag je niet spelen.’

Waarom vraagt u dat?
‘Soms heb ik het gevoel: mag dat nou wel. M’n werk is niet ernstig genoeg. Als je dit doet, terwijl op de tv die afschuwelijke Vietnam geschiedenis… Ik heb vrienden, toneelmensen, die woedend zijn omdat ik niet meega naar de schouwburg. Ik heb een keer ‘De dood van een handelsreiger’ gezien, een prachtig stuk, maar ik wil er niet meer heen. Daarom leef ik niet. Het leven is ellendig, dat weet ik ook wel. Ik lig niet voor m’n plezier wakker. Ik slaap slecht, als ik wakker lig neem ik The Hobbit. Die beschrijvingen zijn zo echt alsof hij er zelf heeft gewoond.

Ik leef helemaal in dat bos met de spinnen, dat is ook een werkelijkheid: géén werkelijkheid. Ik weet niet goed wat ik beginnen moet met de werkelijkheid, m’n werk heeft er niets mee te maken. Ik weet dat het fout is. Ik weet dat het je plicht is om mee te douwen, mee te helpen opdat het zich alle maal ten goede keert. Maar ik ben niet geïnteresseerd in de mensheid. Ik heb een grote tuin om me al die lieden van het lijf te houden. Maar in m’n gedachten komen ze binnen. Roepen ze: wat moet jij met die grote tuin. Daar hebben ze gelijk aan. Maar ik kan alleen werken als ik niet merk dat ze er zijn.

Ik voel niet zo broederlijk. Ik heb een stuk of drie, vier vrienden nog van de burgerschool in Arnhem. Die zoek je dan uit, omdat ze bij je passen. Ik heb ze niet losgelaten. Sommigen zijn dood.’

HOLLAND

Een bewonderaarster van u zei: aan z’n werk te zien zou je zeggen dat hij wreed is.
‘‘t Heeft niets met wreedheid te maken. Misschien is ze boos dat ik niet genoeg van de mensen houd, hen afwijs. Het kan ook een soort angst zijn voor de mens. Ik was als jongen erg kwetsbaar. Daar komt bij, hier in Holland mag niks. Ik herinner me dat ik in Den Haag liep met een rol tekenpapier onder m’n arm. Plotseling riep iemand in m’n gezicht: Ik met me rol! En hoe vaak ik niet uitgescholden ben: vanwege m’n sikje. Bè roepen ze, bè.’ Lacht. ‘M’n zoon is erg anti-Hollands. Ik ben het op mijn manier ook wel.’

Hoe kwam u op dat dier met vier mensenvoeten. U noemt het Wentelteefje, het loopt trappen op en af en als het haast heef kan het zich oprollen.
‘Dat idee kreeg ik toen ik op de fiets zat. Ik dacht, wat idioot, nou rol ik met wielen over de grond, dat gaat veel makkelijker dan te voet, dat knippen. God heeft vergeten dat wiel te maken, dat is stom geweest, daarom moet ik het maar doen. Ik heb het beest eerst moeten boetseren. Daarmee heb ik nooit moeite, met tekenen wel, dat kan ik niet goed, dat vind ik verschrikkelijk moeilijk, tekenen.’

(1951 Litho). MC Escher, The M.C. Escher Company, B.V.

Hij neemt uit een kist drie Wentelteefjes van klei in gestrekte, in halve en helemaal opgerolde houding. Zet er een verdroogde kikker naast en een enorme mier van klei, op een gasplaat.

‘Willink weet niet waarom hij die naakte juffrouw in de straat zet, maar ik heb die mier gebuikt omdat een mathematicus uit Engeland me schreef: als je plannen hebt om een hand van Möbius te maken, dan moet je, om te illustreren dat die band maar één oppervlak heeft, er een mier in zetten, want die loopt maar door. Deze heb ik heel goed bestudeerd. Ik had hem uit het bos. Hij liep als een razende rond, na drie dagen was hij dood en een goed model. Nog voordat hij verkrampt was, heb ik hem vastgelijmd aan de pootjes. Het gekke is, het is geen echte mier, maar een grote Haarboskever. Toch zat hij in een mierenhoop, wat deed hij daar? Dat hij geen mier is zie je aan die knobbel. Meneer Hillenius zal dat leuk vinden. De knobbel heb ik eraf gelaten natuurlijk. Neemt van de stok boven m’n hoofd een prent waarop de Band van Möbius, in de vorm van een brede achtbaan, waarin zeven grote rode mieren kruipen. En toont de drie planken die voor deze afdruk nodig zijn, één voor het zwart, het rood en het grijs.

Band van Möbius II (1963, Houtsnede). MC Escher, The M.C. Escher Company, B.V.

Vroeger wist ik niet wat tijd was, ik ging maar door. Daar bestond mijn leven uit. Uit weinig meer dan dat. Nu, als ik met iets bezig ben, heb ik angst, denk ik elk ogenblik, misschien is het het laatste, tussen twee prenten in vind ik zelfmoord een aardige gedachte. Ik zou een club op willen richten van zelfmoordenaars. Alleen na je zeventigste kan je lid worden en het moet onder leiding staan van een medicus. Het mogen er niet te gek veel zijn. En zo nu en dan zegt eentje: het moet gebeuren. Dan wordt hij om zeep geholpen.

Als ik met iets bezig ben, ben ik als de dood om dood te gaan. Stel je voor, dat ik het niet klaar kan krijgen. Het zou geen verlies zijn, maar wèl voor mij. Als het af is, zie ik wat in de zelfmoordclub. Op dit ogenblik niet. Nee. Nu wil ik beslist niet dood.’

WIT-ZWART

‘De naam Wentelteefje is bedrieglijk, het is een somber dier, en het staat voor niets.
‘Er is niets dat zich rollend kan voortbewegen in de natuur, alleen een egel als je hem een trap geeft. Ja, dat wiel heeft onze lieve heer vergeten te maken, een stommiteit van onze lieve heer. Net of hij zo lief is. God kan er alleen zijn als er als tegenpool de duivel is. Dat is het evenwicht. Die dualiteit vind ik persoonlijk wel heel treffend. Maar dat schijnt ook niet te mogen. De mensen worden over dit soort dingen zo diepzinnig, dat je er al heel gauw niet meer bij kan. Terwijl het is zo simpel, wit-zwart-dag-nacht, de graficus leeft ervan.’

U zei dat u zo cerebraal was, ik merk het niet erg.
‘Ik ben met passie gaan werken toen ik ontdekte, dat ik zelf dingen had, die eruit moesten, dat ik iets kan uiten wat een ander niet heeft. Dat begon in Zwitserland met die domme bergen. Italië, het landschap, de mensen, die zeggen me wat. Zwitserland niet en Holland nog veel minder. We zijn noodgedwongen naar Zwitserland gegaan in ’34.

Van Mussolini’s fascisme hadden we als vreemdelingen geen last maar toen onze eigen zoon op school zo’n pakje aan moest trekken, néé…

Ik heb veel kameraden die zweren bij Picasso. Die zouden niet zonder Picasso kunnen leven, ze gaan ervan uit: hij heeft dat gedaan en wij gaan erop dóór.

Je moet eerst een heleboel opslurpen van je omgeving en dan gaat het erom het eruit te halen. Wat in je is moet eruit.

Maar ik begon met niks. Diertjes in mekaar zetten, uitknobbelen tot ze samen het vlak vullen is iets, wat anderen niet hebben gedaan. Ik moest het helemaal zelf doen, dat kost inspanning, geduld, tijd. En het wordt moeilijker naarmate je ouder wordt. Want dan word je minder gegrepen door het denkbeeld, dat je wilt uitvoeren. Dan ga je meer tijd verbeuzelen. Ze zeggen Escher heeft allerlei dingen uitgevonden, die vlakverdeling, dingen die speciaal van mij zijn en een beetje buitengewoon zijn misschien… Maar die zijn er door de gunstige omstandigheden uitgekomen. Ik had het voorrecht behalve ontwikkelde ook vermogende ouders te hebben. Ik ben niet als Vietnamees geboren. Je moet eerst een heleboel opslurpen van je omgeving en dan gaat het erom het eruit te halen. Wat in je is moet eruit.

Vandaar al die mensen, die prentjes van me kopen… ik zeg altijd: maak toch zelf wat… Probeer wat, doe zelf wat. Het irriteert me. Ik vind het lief, dat ze er echt centjes voor over hebben. Dat is (lacht) de enige norm die je hebt. Zonder centjes kan het niet. Ik krijg hier mensen van wie ik weet, dat ze het moeilijk kunnen missen en het er toch voor overhebben. Dat is een prettige gedachte… De enige norm is het stomme geld. Er zijn zulke aardige mensen bij, jonge architecten… Het brengt ze misschien toch op gedachten. Irriterend vind ik het als mensen slijmerig doen. Dames, die zo hemels gaan kijken. Dan denk ik: wat bezielt jullie toch.’

‘Misschien willen ze worden gepakt?’
‘Natuurlijk, ze willen gewoon gepakt. Die houding maakt me boos. Maar als ik ze niet had, zou het ook weer fout zijn.’

SCHUW

‘Gaat u vaak uit?’ 
‘Nooit, hoogstens naar het bos en alleen. Ik beleef het pas als ik helemaal alleen ben. Niet gehinderd door een vervelende vent of juffrouw die naast je loopt. De Kring? Ik weet niet eens waar die is in Amsterdam. Ik zou er veel te verlegen zijn, me moeilijk bewegen. Geen sprake van… Ik vind het heel vervelend … artiesten. Nee, ik heb nooit plezier gehad in uitgaan.
Met m’n werk moet ik alleen zijn. Ik kan niet hebben dat er iemand voorbij m’n raam komt. Daarom heb ik die tuin. Ik ben geluidschuw en bewegingschuw. Zoals Willink over die portretten sprak, ik kan het me wel voorstellen. Een portret maken kan ik psychisch niet aan. Zo’n vent die voor je zit, zo’n persoon is veel te hinderlijk voor mij. Ik heb alleen een heel enkele keer een portret van mezelf in de spiegel gemaakt. De mensen maken me gauw in de war.’

U maakte er een van uw vader.
‘Van m’n vader hield ik veel. Dat was een heel rustig model waar ik niet bang voor was. Hij was vijfenvijftig toen ik geboren werd, hij heeft altijd grote indruk op me gemaakt. Ik lijk op hem. Hij was ook een eenzame, zat veel in z’n kamer.’ (zucht).
Bent u nu heel anders dan vroeger?
‘Nee, ik denk eigenlijk dat ik helemaal niet ouder ben. Ik blijf jong. Ik word niet volwassen. In mij is het kleine kind van vroeger en ook de scherpte van geest van m’n zeventiende tot twintigjarige leeftijd. De gesprekken die we toen hielden over het leven, die waren niet mis hoor.’

Waarover? Sociale misstanden?
Escher lacht. ‘Néé. Ik geloof niet zo erg in het medelijden hebben met mekaar. De hele goeie uitgezonderd en die praten er niet over.’
De liefde?’
‘Helemaal niet. Mijn vader probeert me in een hoek te drukken, waar ik helemaal niet in wil. We spraken over waarnemingen… Een bakkersjongen in een straat, als hij de hoek omslaat, is die jongen weg maar als hij fluit, is hij er nog. Dat soort ideeën, mysteries. Je moet je blijven verwonderen, daar gaat het om.’

Ik ben alleen geïnteresseerd in wat ik zelf doe. Ik voel me sterk gevleid als wetenschapsmensen m’n werk goed vinden, maar het oordeel van een andere artiest doet me niks.

Komt u wel es in het Stedelijk Museum?’
‘Nooit. Ik vind veel leuker wat ik zelf maak. Ik ben alleen geïnteresseerd in wat ik zelf doe. Ik voel me sterk gevleid als wetenschapsmensen m’n werk goed vinden, maar het oordeel van een of andere artiest doet me niks. ’t Is ook geen kleinigheid, een man van de wetenschap te zijn. Goed, ze zitten ook gevangen in hun eigen weggetje. Ik zit ook gevangen in m’n eigen weggetje. Als kunstenaar moet je beperkt zijn, moet je deuren gesloten houden en je eigen weggetje gaan. Als ik met iets bezig ben, denk ik, dat ik het mooiste van de wereld maak. Als iets gelukt is zit ik er ’s avonds verliefd naar te kijken.

Een verliefdheid die ver boven verliefd zijn op een mens uitgaat. De volgende dag gaan je oogjes wel weer open. Ik vind wat ik zelf maak het mooiste en ook het lelijkste.’

Lange stilte.

ONEINDIGHEID

‘Tal van gedachten heb ik willen uiten. Dit (een cirkel waarin reeksen vissen die naar het midden toe steeds kleiner worden) is een van de pogingen de oneindigheid te bereiken voor die dieren. Ze worden oneindig klein… maar heel gauw komt het einde. Dan zijn de ogen niet goed genoeg, het hout niet hard, het mes niet scherp genoeg. Maar hier heb ik het andersom gedaan, dat is interessanter.

Hier, (de vissen worden naar de omtrek van de cirkel toe steeds kleiner en vormen daar een dichte rand) de hele wereld zit erin. Dit is de limiet, die harde rand is een diepe treffer, het zout der aarde. Dit is een geslaagde poging de oneindigheid in beeld te brengen. Ik heb hier dingen aangeroerd die professor Coxeter trachtte te gieten in formules. Ik heb met hem gecorrespondeerd, hij schreef brieven met ellenlange formules, waarvan ik niks begreep.

Op zijn verzoek heb ik een college bijgewoond in Toronto voor graduates en professoren. Hij begon driehoeken te tekenen en allemaal ronde lijnen. Ik zat erbij als een stom varken. Maar ik kan het wel tekenen.’ (Stem is zachter, maar heel hevig). ‘Dit is zeer boeiend en erg abstract. Daar kan ik met zo’n passie naar kijken. Daar ben ik van bezeten.’ (zucht) ‘Ik geloof dat dit wel het aardigste is van m’n hele werk. Dit heeft alles te maken met de regelmatige vulling van een vlak. De dingen die ik wil uiten zijn zo prachtig en zuiver.

En dit (kubische ruimteverdeling) al deze dingen geven een groot vermoeden van diepte. Hier zijn allemaal gaten in. Hier, een heel diep gat. Maar je zou het moeten buigen en dan zou je er een gebogen heelal van kunnen maken. Ik heb aan dit perspectief dagen en dagenlang getekend. Die lijnen lopen maar door, lopen maar door… En dit is een knoop, een moeilijke knoop, daar heb ik maanden aan geklungeld. Een heel stuk wiskunde is op die figuur gebaseerd.’

Tajiri maakt ook knopen.’
Escher, kwaad: ‘Die doet maar wat. Zonder er iets van te snappen. Dat is een sensitieveling, verder niks. Ik kan absoluut niet van gedachten wisselen met zo’n man. Pas als ik die knoop bespreek met wiskundigen heb ik er wat aan. Dat kan niet met meneer Tajiri. Nee, dat vind ik het ergste. Zo’n man zegt maar wat, dat kan je helemaal niet controleren. Meng je niet met die lui, doodgevaarlijk, die kunstenaars. Ik heb deze knoop in zilver…’

Hij gaat weg. In de gang hoor ik hem fluiten. Komt terug, legt een kleine zilveren knoop in mijn hand. ‘M’n drie schoondochters hebben hem alle drie van goud:’ Neemt de zilveren terug. Fluit in de gang.

Ik dacht dat de wetenschap volkomen buiten de wereld staat. Het heeft met het menselijke niets te maken.

POLITIEK

Die grote mathematici die u kent, interesseren die zich voor politiek?
‘Daar heb ik met hen nooit over gesproken. Maar ik dacht dat de wetenschap volkomen buiten de wereld staat. Heeft met het menselijke niets te maken. Ik ben te dom om als wetenschapsmens te leven, ik verwonder mij. Ik ben ook geen kunstenaar. Ik zweef tussen de wiskunde en de kunst. Ik speel een vermoeiend spel.’

Hebt u kunnen werken in de bezetting?
‘Ja. Ik woonde toen hier. De belangrijkste ideeën zijn het verst ontwikkeld in de oorlog.’ Ik heb nog steeds ‘de grootste moeite met de moffen. Duits kan ik niet horen. Ik was niet bij het verzet betrokken, maar ik had veel joodse vrienden, die vermoord zijn. Mijn oude leermeester De Mesquita. Hij wou niet onderduiken. Ze waren Portugese joden en de moffen hadden altijd gezegd, die behoren tot de elite. Op een nacht zijn ze met z’n allen weghaald. Zijn zoon Jaap, een knappe jongen, werkte dag en nacht… Hij ging vaak naar de moffen toe om met hen te spreken over z’n voorouders. Ze waren niet van adel maar toch bijna…

Op een slechte dag waren ze opeens weg. In ’44, in de hongerwinter. Ik wou wat brengen, appels… Ik ben hun woning ingelopen. De ramen waren kapot op de eerste verdieping. De buren zeiden: weet u het niet. De Mesquita’s zijn weggehaald. Dit (een tekening) lag op de vloer met de spijkerafdrukken van de laarzen van de moffen erin. Het lag onder de trap. En in z’n atelier was alles overhoop, alles op de grond. Tweehonderd prenten heb ik mee naar huis genomen. Later zijn die tentoongesteld in het Stedelijk Museum. Wertheim van ‘Kunstbezit’ heeft hem nog als metgezel gehad in Westerbork. Wertheim is de dans ontsprongen, de De Mesquita’s zijn weggevoerd.

Nu kan je wel hoog of laag springen, die dingen zijn niet te vergeten. Ik kan het niet. Ik heb nog steeds de grootste moeite met die moffen. Midden in de nacht weggevoerd. Hij zwaar ziek. Midden in de nacht weggehaald. En hij had gered kunnen worden. Ik heb zo bij hem aangedrongen. Nee, hij werd beschermd zei hij. Waarom zou hij onderduiken? Later heb ik me zelf verwijten gemaakt, maar ze wilden niet. Jaap had bij die besprekingen met de moffen er allerlei stambomen bij gehaald. Ze waren van halve adel. De moffen vonden dat indrukwekkend. Ze, kwamen hun huis bijna niet uit. Verschrikkelijk hoor, zulke lieve mensen, als geslacht vee weggevoerd.

Hij schijnt nu weer in de mode te komen. Dit jaar is z’n honderdste geboortedag. Er komt een tentoonstelling van hem in Den Haag. Hij was zwaar ziek, heel broos, maakte elke dag een tekening met de vulpen.

Ik heb veel aan hem te danken. Hij was mijn leraar in de grafische technieken aan de School voor Bouwkunde en Sierende Kunsten in Haarlem. Hij zag wat in mijn houtsneden. Heeft doorgedrukt dat ik daarin doorging. Als hij niet met m’n ouders gepraat had, was ik verder gegaan met bouwkunde. En ik heb nooit enige zin gehad in huizen bouwen. Wel in gekke huizen.’

deel dit verhaal

Lees verder

De gekoesterde geheimzinnigheid van Bibeb

In 2016 verscheen het boek De gouden jaren van het linkse levensgevoel: het verhaal van Vrij Nederland door John Jansen van Galen. Wij vroegen oud-redacteuren van VN naar hun favoriete verhaal. Eindredacteur Martje Breedt Bruyn deed jaren lang poging na poging het mysterie Bibeb te ontrafelen. Vergeefs.

andere verhalen