Philosopher of the Heart: The Restless Life of Soren Kierkegaard by Clare Carlisle review | Saturday Review | The Times

Replete with pop culture references and quips about his preposterous quiff, a more comprehensively flawed misapprehension (and, one suspects, wilful misrepresentation in the service of what passes for journalism in The Times these days) of Kierkegaard’s ideas in 1000 words is difficult to imagine.

The Times · by James Marriott

Kierkegaard had the habit of bursting into tears whenever he spent time with his girlfriend Regine Olsen

Like most great philosophers, Soren Kierkegaard was something of a pain in the arse. Brooding, over-privileged and Danish, he sported a preposterous quiff that stood nearly six inches tall. Even Clare Carlisle’s sympathetic new biography can’t make him seem particularly likeable. Kierkegaard emerges as the sort of self-absorbed eternal student familiar from philosophy departments across the world. This, of course, is crucial to his appeal.

Kierkegaard, born in Copenhagen in 1813, was no feckless waster, however. He had a furious work ethic. In his short life (he died aged 42) he published 22 books — and in 1843, he even managed to publish three on one day. Among his works are some of the masterpieces of western philosophy: Either/OrFear and Trembling and The Sickness Unto Death. Kierkegaard’s view of the human condition as a mire of anxiety and regret earned him his reputation as the “father of existentialism”.

Outside philosophy, Kierkegaard’s biggest hobby was making mountains out of molehills. The biggest drama of his life was his failed engagement to a young woman called Regine Olsen. He proposed in 1840, dumped her in 1841 and then spent the rest of his life over-analysing their brief relationship, cycling through resentment, indignation and pity. It sounds as though Olsen had a lucky escape: Kierkegaard comes across as a terrible boyfriend. When he met Olsen he’d been at university for almost ten years, which should have set alarm bells ringing straight away, and when they spent time together he tended to burst into tears, “beside himself with sorrow and self-accusation”. He believed (correctly) that he would make a terrible husband and, although Olsen “fought like a lioness”, he broke things off.

This was the early 19th century, a time when young educated people were prone to overwrought displays of Romantic passion. Olsen gave as good as she got and wrote Kierkegaard some smashing letters calling him “my seducer, my deceiver, my enemy, my murderer . . . the tomb of my joy, the abyss of my unhappiness”. Chastened, the young philosopher fled Copenhagen for Berlin to begin work on his first magnum opus, Either/Or.

The angst of his failed relationship with Regine fuelled his philosophy and echoes everywhere in his work, informing his views on marriage, God, love and authenticity. Although he undeniably produced some great philosophy, he remained an annoying person. For instance, when Kierkegaard finally slunk back from Berlin with a finished manuscript of Either/Or, he entrusted it to his friend Jens Finsteen Gjodvad to proof-read. He then got into the habit of dropping in on Gjodvad when he was trying to do his day job at a newspaper office and subjecting him to long, distracting (and one-sided) “chats”. The paper’s editor was driven to distraction by this “impractical and very self-absorbed man sitting in the office, ceaselessly lecturing and talking without the least awareness of the inconvenience he is causing”.

Anyone familiar with Kierkegaard would agree that he was precisely the sort of person who could have benefited from the structure of a job. No time for melancholy introspection and bothering your friends when you’ve got quarterly reports to file! Unfortunately for Kierkegaard (but fortunately for philosophy), he didn’t need to work because of his family’s vast wealth.

His father, Michael Pedersen Kierkegaard, was a formidable figure who started out herding sheep on the Jutland heath, but made his fortune in Big Wool and became one of the richest men in Copenhagen. The sensitive, large-eyed young Kierkegaard (a “spoiled and naughty” mummy’s boy according to family friends) thought that his father was a tyrant who made his childhood “torture”. Kierkegaard senior retired early to study philosophy. His son inherited his father’s intellectual earnestness as well as his wealth.

Kierkegaard’s life was consumed by work, scribbling away in a blacked-out room to protect him from sunlight, which he found overpowering. He acquired fame in his lifetime, idolised by admirers, but also satirised in newspapers and plays as a gloomy, diminutive hunchback. He died in 1842 of an excruciating spine condition. Even he may have been surprised by his pop-cultural afterlife. Thanks, perhaps, to the melancholy, the long Nordic name and that quiff, Kierkegaard has morphed into many people’s idea of a sort of archetypal philosopher.

More than 1.3 million people have watched Alain de Botton’s YouTube video about him, and a popular Twitter account, Kim Kierkegaardashian, mashes up his philosophy with the tweets of Kim Kardashian with amusing results: “Dress for the void you wish to escape from”; “Summer’s easiest hair trend is beach waves. It says: the seas of life are rough and I am drowning”; “Eight incredible new lipstick shades and one incurable melancholy”.

Naturally, it is Kierkegaard the nihilist who has caught on. “As I grew up,” he once wrote, “I opened my eyes and saw the real world and began to laugh and haven’t stopped since.” He saw life as inevitably unsatisfying: “Marry, and you will regret it; don’t marry, you will also regret it; marry or don’t marry, you will regret it either way . . . hang yourself or don’t hang yourself, you’ll regret it either way; whether you hang yourself or do not hang yourself, you will regret both. This, gentlemen, is the essence of all philosophy.” He also wrote about anxiety as the inevitable state of human life, a product of the almost infinite choices that are presented to us and which we can never hope to make informed decisions about.

Kierkegaard’s questions about existence were more interesting than his solutions, which, boringly, were very Christian. The Christian Kierkegaard is fully in evidence in Carlisle’s book. Although it is usually readable and entertaining, many will find themselves becalmed in the sections that deal with the meaning of Christianity and the theological failings of various Danish bishops. I’m no Kierkegaard scholar and Carlisle, reader in philosophy and theology at King’s College London, very much is. I’m sure the picture of Kierkegaard she presents here is the accurate one. But amid all the theologising, I missed the crazily quiffed nihilist I once knew.

Philosopher of the Heart: The Restless Life of Soren Kierkegaard by Clare Carlisle, Allen Lane, 368pp; £25




De volgorde. Op een stukje papier schrijf ik met een Ikea-potloodje een kort verhaal. Langzaam, ik doe al m’n hele leven alles langzaam. Daarna schrijf ik het over op de computer, behalve een enkele d/t verander ik niets. Tenslotte stuur ik het weg – het apparaat maakt het geluid van een vliegende vogel. Nieuw bedrijf. Een zeer grote bestelauto stopt op het pad. Ik zou graag alles begrijpen, ik loop naar buiten, maar vraag natuurlijk weer niets aan de vrolijke chauffeuse. Ze noemt m’n naam en vraagt of ik het ben. Ik knik, ik ben het altijd. Ik zou wel eens Philip Glass willen zijn, maar dat gebeurt nooit. Ze overhandigt me het pakket en wenst me een goede middag. Het regent, ik ga snel naar binnen. Het is een boek, Ode aan de brief, kroniek van een verdwijnend fenomeen – schrijver: Simon Garfield. Er is een brief bij, door Richard met een vulpen geschreven, twee kantjes. Hij is meer dan dertig jaar jonger dan ik, zulke dingen komen voor. Hij vraagt zich af of het erg is dat de geschreven brief verdwijnt. Hij vraagt of ik nog wel eens verlang naar het kleitablet, een vraag die me verrast en op m’n nummer zet. Hij kan goed schrijven, hij spreekt z’n talen, zijn kinderen kunnen goed leren, zijn vrouw werkt in het onderwijs, hij voetbalt en surft op zeeën aan de kusten van Brazilië, Australië, Italië. Hij correspondeert met iedereen via internet, behalve met mij. Vanuit Brazilië, Australië, Italië en Leiden ontvang ik zijn post met zegels en stempels. Hij schrijft me met een vulpen omdat hij weet dat ik de verdwijning van de klassieke brief betreur. Hij probeert me met uitstel te troosten.

Job Koelewijn | De Volkskrant


Sinds de dood een nacht van hem gescheiden was is Job Koelewijn nooit meer dezelfde geweest 

Wat is de zin van ons leven?
‘Zolang je die vraag stelt, heb je de zin niet begrepen. Voor mij is het: de vervoering van in leven zijn, zonder enige aanleiding. Dus zonder dat je iets bijzonders doet of je verliefd voelt. Als je bent aangeraakt door die vervoering, de energie die dat meebrengt, dan wordt ook afwassen leuk. Of een rood stoplicht – te gek!’

VK 17 maart 2019

Job Koelewijn Beeld Jitske Schols

Op een zondagavond in januari 1983 wordt de familie van de dan 20-jarige Job Koelewijn gevraagd naar de intensive care van het Academisch Ziekenhuis Utrecht te komen. Vader Koelewijn, een aannemer uit Spakenburg, zijn gelovige moeder en vier broers en zussen krijgen van de artsen te horen dat ze vrezen dat Job de volgende ochtend niet haalt, nadat hij bij een auto-ongeluk zijn nek heeft gebroken. ‘Tegen de verwachtingen in overleefde ik. Alleen was mijn prognose superslecht, ik zou mijn hele leven in een rolstoel moeten zitten.’

Ook die verwachting komt niet uit – hij leert eerst weer ademen en daarna lopen, zij het voor altijd mank. Zijn ontmoeting met de dood laat vooral geestelijk sporen na. Koelewijn, tot dan toe ‘een jongen die niet wilde deugen’, besluit kunstenaar te worden en meldt zich aan bij de Gerrit Rietveld Academie. Voor zijn eindexamenwerk grijpt hij terug op zijn Spakenburgse wortels: hij vraagt zijn moeder en drie tantes in klederdracht naar ‘de Rietveld’ te komen om het gebouw schoon te maken. De beelden ervan creëren een sensatie in de internationale kunstwereld – in een klap geldt Koelewijn als een van de grootste Nederlandse talenten. Uit het buitenland komen verzoeken het kunststukje elders te herhalen. ‘Eerst sprong ik een gat in de lucht. Toen realiseerde ik me: dat zijn hun ideeën.’ Dus weigert hij. Koelewijn wil zijn eigen spoor volgen. Dat brengt hem naar New York, na toekenning van een prestigieuze kunstbeurs voor een van zijn bekendste werken, The World is My Oyster. De Amerikaanse geldschieters zijn onder de indruk van zijn ogenschijnlijk simpele ingreep in de werkelijkheid: in een galeriemuur in de Jordaan maakt hij een opening ter grootte van een voetbaldoel, waardoor de weelderige tuin erachter zichtbaar wordt. Dat levert een ontregelende kijkervaring op.

Koelewijn maakt installaties, foto’s, video’s en beeldhouwwerken. Nimmer wil hij zichzelf herhalen, zijn mantra is dat hij ‘ongeconditioneerd’ wil zijn. Tegelijkertijd is de vader van twee tienerzonen een toonbeeld van discipline. Al dertien jaar spreekt hij iedere ochtend 45 minuten een cassettebandje in door uit een boek te lezen – van de bandjes heeft hij al diverse, unieke ‘boekenkasten’ gebouwd. Over existentiële vraagstukken leest hij het liefst. Kant en Spinoza behoren tot zijn favorieten, maar de 57-jarige Koelewijn is ook liefhebber van taoïstische en boeddhistische werken. ‘Aan grote denkers kan ik mijn geest slijpen. Een mens moet zijn eigen stompzinnigheid niet als norm nemen.’

Wat is de zin van ons leven?

‘Zolang je die vraag stelt, heb je de zin niet begrepen. Voor mij is het: de vervoering van in leven zijn, zonder enige aanleiding. Dus zonder dat je iets bijzonders doet of je verliefd voelt. Als je bent aangeraakt door die vervoering, de energie die dat meebrengt, dan wordt ook afwassen leuk. Of een rood stoplicht – te gek! De grote, westerse denkers zullen je niet snel op dat spoor zetten.’

Bent u daar door uw auto-ongeluk op gekomen?

‘Achteraf is dat het beste wat me ooit is overkomen. Ik lag op de intensive care en moest alles opnieuw leren. Alles, zelfs ademen. Mijn zintuigen zijn daardoor aangescherpt. Met die gebroken nek lag ik bewegingloos en plat, dus als er iemand binnenkwam, hoorde ik eerst alleen de stem. Janneke, Janet, Sonja, de verpleegsters die me hielpen, ik kan hun stemmen nog oproepen. Daarbij kwamen de hallucinaties door de morfine. Veel beleefde ik opnieuw, maar dan superscherp.

‘Toen ik terugkwam in de werkelijkheid, voelde ik een enorme energie. En mijn angst was geknapt. Daardoor durfde ik naar de kunstacademie. James Joyce heeft het over momenten van epiphany, openbaring; boeddhisten noemen het satori, een moment van verlichting. Een boeddhist zei me eens: ‘Als dat het echt is geweest, wil je er steeds naar terug.’ Dat klopt, ik zie het als het doel van mijn kunstenaarschap.’

Waar wilt u precies naar terug?

‘Ik vind het moeilijk woorden ervoor te vinden, misschien is dat ook wel de bedoeling. Voor mij is het genoeg dat ik weet dat het een soort schat is. Ik hoef er alleen maar naar te luisteren. Het heeft in ieder geval niets te maken met het intellect – het is een soort energie, een gevoel. Als ik thuis ben en drie dagen niet werk, wordt mijn leven gewoon. Maar kom ik hier in mijn studio dan voel ik na tien minuten die energie opborrelen en ben ik terug bij dat gevoel. Ik voel me dan onbreekbaar. Ik zie de werkelijkheid dan in zijn essentie. Die draait voor mij om polariteit.

‘Zonder begrip daarvan kan eigenlijk niets worden begrepen. Je ervaart de dag en de nacht, warm bestaat bij de gratie van koud, et cetera. Dat zijn geen tegenstellingen, zoals we in het Westen denken, maar polariteiten: ze bestaan niet los van elkaar, maar juist dankzij elkaar. In het westerse denken draait het om causaliteit: ik geef jou een tik, jij geeft een tik terug. Maar Jezus keerde de andere wang toe, hij is de polariteitsdenker bij uitstek. We slaan hem aan het kruis en hij zegt: ‘Hé makkers, ik heb echt medelijden met jullie!’

Is uw andere ervaring van de werkelijkheid wat u aan anderen wilt overbrengen?

‘Natuurlijk gun ik iedereen die ervaring, maar ik ben geen onderwijzer. Mensen zien mijn werk en krijgen daardoor energie. Dat vind ik fantastisch. Maar als ik zou zeggen: ‘Ik heb het zo gemaakt en je moet het zo ervaren’, dat werkt niet. Dan wordt het onvrij, een dogma. Zelf voel ik me ook niet goed bij dogma’s. Ik ben een paar keer naar een boeddhistisch klooster geweest, maar ik word daar kriegelig. Dan wordt het religie en komt het van buiten, niet van binnen. Ik wil niet op de berg zitten en me dan mediterend goed voelen. Ik wil die innerlijke rust wanneer ik in de Albert Heijn sta, wanneer het tegenzit, dat is veel uitdagender.

‘Ik wil geen docent zijn, maar mensen kunnen zelf wat doen. Lees een boeddhistisch boek waarin staat: ‘Loop drie keer in de week naar het strand. De ene keer zullen de golven hoog zijn, de andere keer laag. Vertel me eens: welke golf is natter?’ Als je echt begrijpt dat elke golf even nat is, dat is verlichting. Dat betekent niet dat je geen pijn meer zult voelen, maar dat stofzuigen ook te gek is. Elke golf is even nat.’

Kunt u dat verder uitleggen?

‘Ik heb hier stagiaires die op zaterdagavond een feest hebben, daar kijken ze dagen naar uit. Op die avond lijkt de golf heel hoog en supernat. Wat ze nog niet begrijpen is dat over straat lopen even nat is. Als op een dag alles soepel verloopt – je computer aan, je mail komt binnen, de boodschappen zijn er – is dat toch ook geweldig? Je kunt wel veel energie spenderen in van de ene naar de andere golf zwemmen, maar als iedere golf toch even nat is, wat zou je dan? In het Westen denken we: ‘Het gras is elders groener.’ Volgende week op vakantie, dat wordt te gek. Maar wat doe je nu? Daar gaat het over. De projectie naar het verleden en de toekomst heb ik losgelaten.’

U leest dagelijks existentiële boeken – geeft dat uw leven ook zin?

‘Absoluut. Welke eigenschap van ons is nu mooier dan het denken? Er is een hiërarchie in ons lichaam, het hoofd vormt niet voor niets de top. Denken is ons meest verfijnde mechanisme en het is prachtig dit elke dag te trainen. Ik laaf me aan die kennis. Die wil ik integreren in mijn leven en doorgeven.

‘Neem Spinoza, voor mij een ongelooflijke held. Als de regels voor menselijk gedrag in zijn Ethica zouden worden gevolgd, hadden we een betere wereld. Hij kwam in de armoe terecht, maar toen hem de kans werd geboden eruit te komen, deed hij dat niet. Omdat hij zijn opvattingen over God weigerde aan te passen, hij ging niet mee met die eis van het Pruisische hof. Ik ben totaal niet te vergelijken met Spinoza, maar dat rechtlijnige herken ik. Ik ben ook niet voor het grote geld gegaan. Om dat te durven heb je zo’n held nodig. Ik zie zijn Ethica uit 1678 als het allereerste zelfhulpboek. Hij roept ook op je bewust te zijn van je geconditioneerd zijn. Daarmee heeft hij me ook geholpen. Pas als je die bewust bent, kun je die conditionering ook doorbreken.

‘Dat dagelijkse lezen heeft ook weer te maken met mijn ongeluk. Ooit was ik verlamd, en kijk nu: elke ochtend kan ik die knop van de cassetterecorder indrukken. Het is een dagelijkse handeling die ik aan het transcenderen ben. Dat zit in al mijn werk, is dat niet prachtig?’


‘Tussen iemand en niemand van Joseph Brodsky. Een essaybundel die een vaste plaats in mijn geest heeft veroverd. De Russische dichter Joseph Brodsky (1940-1996) was een meer dan fatsoenlijk man. Dit hele boek is doordrenkt van liefde voor de poëzie en de literatuur. En daardoor staat het vol met inzichten in de menselijke psyche. Dat geeft de teksten een enorme rijkdom, waardoor je ze keer op keer kunt blijven lezen.’

Dus eigenlijk drukt u steeds de blijdschap uit dat u leeft?

‘Ja, zo is het.’

Hoe kijkt u aan tegen de dood?

‘Zolang je de dood nog wegdrukt, omarm je het leven niet. Ik zeg: omarm de dood. Die ervaring met de dood op mijn 21ste heeft me wijs gemaakt over het leven. Ik heb hem in de ogen gezien. De beperking van het leven die de dood is, scherpt ons. Stel dat je mannen de beperking oplegt: je mag maar met drie vrouwen een relatie hebben. Of een kunstenaar: je mag maar honderd kunstwerken in je leven maken. Reken maar dat hij dan de diepte in wordt gedwongen. Zo werkt het ook met de dood. Stel dat we allemaal zouden weten dat het op onze 70ste verjaardag is afgelopen, hoe zou ons leven er dan uitzien?

‘Maar we leven hier in het Westen alsof we oneindig meegaan en doen alsof de dood er niet is. Simone de Beauvoir laat in Niemand is onsterfelijk haar hoofdpersoon Fosca een levenselixer drinken dat hem onsterfelijk maakt. Het maakt hem tot een tragische figuur.

‘De taoïst lacht om de dood, hij doorbreekt de conventie dat je er bang voor moet zijn. Zover ben ik nog niet. Als ik nu te horen krijg dat ik nog maar een paar weken te leven heb, zou ik dat verschrikkelijk vinden.

‘Het gaat erom je angst tegemoet te treden, of dat nu vliegangst is of doodsangst. Als je angst of verdriet hebt, moet je niet je vrienden opbellen. Nee, dan moet je een mooi pak aantrekken, de verwarming hoger, de deur openzetten en zeggen: ‘Angst, kom maar op! Laat je gezicht maar zien, ik ga jou eerst zelf te lijf.’ Je moet die confrontatie aangaan, een ander kan het niet voor je oplossen. Die kan hooguit tijdelijk angst wegnemen. Uiteindelijk blijf je zelf verantwoordelijk.’

The Good-Enough Life


The desire for greatness can be an obstacle to our own potential. 

By Avram Alpert

Mr. Alpert is an author and writing teacher. 2

The following essay was chosen as the winner of the Brooklyn Public Library’s 2019 Night of Philosophy Op-Ed Contest. 

Ideals of greatness cut across the American political spectrum. Supporters of Lyndon Johnson’s “Great Society” and believers in Ronald Reagan and Donald Trump’s “Make America Great Again,” for instance, may find themselves at odds, but their differences lie in the vision of what constitutes greatness, not whether greatness itself is a worthy goal. In both cases — and in most any iteration of America’s idea of itself — it is. 

The desire for greatness also unites the diverse philosophical camps of Western ethics. Aristotle called for practicing the highest virtue. Kant believed in an ethical rule so stringent not even he thought it was achievable by mortals. Bentham’s utilitarianism is about maximizing happiness. Marx sought the great world for all. Modern-day libertarians will stop at nothing to increase personal freedom and profit. These differences surely matter, but while the definition of greatness changes, greatness itself is sought by each in his own way.

Swimming against the tide of greatness is a counter-history of ethics embodied by schools of thought as diverse as Buddhism, Romanticism and psychoanalysis. It is by borrowing from D.W. Winnicott, an important figure in the development of psychoanalysis, that we get perhaps the best name for this other ethics: “the good-enough life.” In his book “Playing and Reality,” Winnicott wrote about what he called “the good-enough mother.” This mother is good enough not in the sense that she is adequate or average, but that she manages a difficult task: initiating the infant into a world in which he or she will feel both cared for and ready to deal with life’s endless frustrations. To fully become good enough is to grow up into a world that is itself good enough, that is as full of care and love as it is suffering and frustration.

From Buddhism and Romanticism we can get a fuller picture of what such a good enough world could be like. Buddhism offers a criticism of the caste system and the idea that some people have to live lives of servitude in order to ensure the greatness of others. It posits instead the idea of the “middle path,” a life that is neither excessively materialistic nor too ascetic. And some Buddhist thinkers, such as the 6th-century Persian-Chinese monk Jizang, even insist that this middle life, this good enough life, is the birthright of not only all humans, but also all of nature as well. In this radical vision of the good enough life, our task is not to make the perfect human society, but rather a good enough world in which each of us has sufficient (but never too many) resources to handle our encounters with the inevitable sufferings of a world full of chance and complexity.

The Romantic poets and philosophers extend this vision of good-enoughness to embrace what they would call “the ordinary” or “the everyday.” This does not refer to the everyday annoyances or anxieties we experience, but the fact that within what is most ordinary, most basic and most familiar, we might find a delight unimaginable if we find meaning only in greatness. The antiheroic sentiment is well expressed by George Eliot at the end of her novel “Middlemarch”: “that things are not so ill with you and me as they might have been, is half owing to the number who lived faithfully a hidden life, and rest in unvisited tombs.” And its legacy is attested to in the poem “Famous” by Naomi Shihab Nye: “I want to be famous to shuffling men / who smile while crossing streets, / sticky children in grocery lines, / famous as the one who smiled back.”

Being good enough is not easy. It takes a tremendous amount of work to smile purely while waiting, exhausted, in a grocery line. Or to be good enough to loved ones to both support them and allow them to experience frustration. And it remains to be seen if we as a society can establish a good-enough relation to one another, where individuals and nations do not strive for their unique greatness, but rather work together to create the conditions of decency necessary for all. 

Achieving this will also require us to develop a good enough relation to our natural world, one in which we recognize both the abundance and the limitations of the planet we share with infinite other life forms, each seeking its own path toward good-enoughness. If we do manage any of these things, it will not be because we have achieved greatness, but because we have recognized that none of them are achievable until greatness itself is forgotten.

Avram Alpert teaches writing at Princeton University and is the author of the forthcoming “Global Origins of the Modern Self.” He is at work on a screenplay about the life of the activist and writer Saul Alinsky.

Motor neurone patient Geoff Whaley: my wish to die at Dignitas

February 7 2019 The Times

Ann and Geoff Whaley cherish their last days together. She put her emotions “in a box” when he told her he wanted to die­
Ann and Geoff Whaley cherish their last days together. She put her emotions “in a box” when he told her he wanted to die­BEN GURR FOR THE TIMES

Today is the day Geoff Whaley expects to die. At 11am Swiss time, the retired accountant will go to the apartment where so many have died before him, and sip a cup of water laced with lethal drugs.

If everything goes to plan his wife, Ann, will return a widow to their Buckinghamshire home after 52 years of marriage, and finally face all the emotions she has “kept in a box” since her husband decided the date of his death.

Mr Whaley is 80. He was told that he had motor neurone disease two years ago. In December doctors warned him that he had six to nine months left.

Those who want to die at Dignitas must be able to take the fatal dose themselves. With barely a twitch left in his limbs, the father of two feared that if he left the trip any later, he might have lost the capacity to pick up the cup or even swallow — and with that, the chance to die the way he wanted.

Sitting in his conservatory at home in Chalfont St Peter, immobile under a blanket, Mr Whaley seemed calm, settled and proud of his stiff upper lip. His 76-year-old wife, a cheery woman with a honey blond bob and pearls, whizzed around the house in a state of determined joviality, making tea and going through photo albums of “Geoffrey” paragliding in his sixties and the house they once had on Lake Como.

Their daughter, Alix, 43, checked that her father was comfortable, teasing him gently when he accidentally ran over her foot in his wheelchair.

What did it feel like to have booked his own death? “Bizarre,” Mr Whaley said, with half a smile. “It’s not something I’ve ever done before.”

The Times interviewed Mr Whaley and his family in the last week of his life. Their greatest source of anguish was not the imminent trip to Switzerland but last week’s call from Thames Valley Police summoning Mrs Whaley to the station to be interviewed under caution. Someone had tipped them off about the family’s plans.

Helping someone to commit suicide is punishable by up to 14 years in prison. Having booked their flights and hotel online because her husband’s fingers failed him, Mrs Whaley suddenly faced the possibility of criminal charges.

“We were coming into the final lap,” said Mr Whaley, whose voice is among the last faculties he has left. “I really wanted a quiet few weeks to reflect on what is happening and that’s when the bomb dropped.” The stress, he said, had “destroyed everything we had done to prepare ourselves”.

Mr Whaley knew he wanted an assisted death in Switzerland almost immediately after his diagnosis. It was “an insurance policy” that gave him comfort. Afraid that police might confiscate his passport, he decided that his only other option would be to starve himself. He was terrified.

Wedding day smiles at the beginning of more than half a century together
Wedding day smiles at the beginning of more than half a century togetherBEN GURR TIMES PHOTOGRAPHER

“In 52 years of married life,” Mrs Whaley said, “Geoff has never cried, but that day, he put his head down and sobbed. That made me very angry.”

She told the police everything. “I wasn’t frightened because I didn’t feel like I’d done anything wrong. I wasn’t ashamed. I was cross. My whole attitude throughout Geoffrey’s illness is that I’m here to protect him from all the slings and arrows from the outside world so that he can enjoy the time he’s here. It was so ridiculous to put us through this when he is in the final few days of life.”

Police have since dropped the case, although it may be reopened should any new information come to light.

The family, who have been supported by the charity Dignity in Dying, make no criticism of the police. “It’s the rulebook that needs changing,” said Mr Whaley, whose wish to control his own death has cost £11,000. “I want the law rewritten to allow people in certain circumstances to take their own life [while ensuring] that any weak or vulnerable people are protected against abuse. The two things things are not mutually exclusive.”

The couple met when he gatecrashed her 21st birthday. They’ve been together ever since. Last night, they enjoyed their last meal together at a hotel in Zurich, with their two adopted children, Alix and Dominic. Mr Whaley has left letters for his four grandchildren, aged four to 17, and friends, who have been aware of his plans but were not told the date. “I didn’t want to go through 50 goodbyes so I’ve written them all a short note to be sent in due course.” His overriding feeling, as he counted down the hours, was “curiosity — what it’s going to be like on the day”.

At least three Britons have returned from loved ones’ assisted deaths in Switzerland to face months of police investigation. No one has been prosecuted. Yet. Was Mr Whaley worried about the consequences for his wife? “No,” he said , bluntly. “What’s the point of worrying about things you can’t do anything about?” Besides, he added, “Ann can handle anything.”

For her part, Mrs Whaley could not dare to think of life after tomorrow. “I’ve put my emotions in a box. That box will open when it’s all over. Fifty- five years we’ve been together. I know it’s going to be awful, just so empty.” Her husband was only half-joking when he declared “an absolutely no blubbing” rule. His daughter has already broken it, when she looked up at the clock last Thursday, about 11am. “I just thought, gosh, this time next week”. . . She looked daunted. “That got me.”

Her father had no doubt he was doing the right thing and had the complete support of his family. “My children and grandchildren have their lives to lead. The waters will close and life will go on.

“The one thing that has worried me all along is leaving Ann because I’ve spent all my life protecting her. Now she’ll be without me but I know she’ll get through it.”

Q&A: In the eyes of the law, what is assisted suicide?
It is helping someone who wants to die to take his or her own life.

Is it illegal?
In the UK, under the Suicide Act 1961, it is not illegal to take your own life but it is a criminal offence punishable by up to 14 years’ imprisonment to help another to do so.

Is it the same as euthanasia? 
No — euthanasia, sometimes called “mercy killing”, is the putting to death of another person who may be suffering from a terminal or painful condition. It is regarded as murder or manslaughter under the law and carries a penalty up to life imprisonment.

Are there exceptions?

If a person dies because medical professionals withdraw life-sustaining treatment where this is regarded as in the patient’s best interests, then that is not illegal.

Has the law changed recently? 

Many campaigners and patients have called for a change in the law to allow assisted suicide, particularly since the Human Rights Act came into force in 2000. In one recent case, Tony Nicklinson went through the courts, seeking a change in the law on assisted suicide. It was decided that the issue was for parliament and not the courts. The Assisted Dying Bill was debated in 2015 but MPs rejected a change to the current position.

What attitude do prosecutors take?

The Crown Prosecution Service asks that several factors are taken into account, that make prosecution less likely, such as the suspect being “wholly motivated by compassion” and the victim having reached a “voluntary, clear, settled and informed decision to commit suicide”.

You are logged in as a registered user

Oak sells for mighty prices at auction

it really is an outrage all these under-managed woodlands where 120 year old oaks are just being left alone. how dare they? i don’t know what the world is coming to. meanwhile timber is urgently needed for important human projects like faux shakespearean theatres!

The Times, February 2 2019.

Lone Oak Tree in Keswick. The cost per cubic foot of oak has doubled in less than four years

Lone Oak Tree in Keswick. The cost per cubic foot of oak has doubled in less than four yearsJW/MASTERFILE/CORBIS

Lord Nelson’s fleet was carved from them, druids worshipped beneath their spreading branches and King Charles II hid in one to escape the Roundheads.

The mighty English oak, the UK’s most common deciduous tree, is embedded in our history and has been valued for thousands of years for the durability and hardness of its timber.

It is now fetching record prices in auctions, with the cost per cubic foot of high-quality oak doubling to £10 in less than four years. The largest trees are worth more than £2,000 and woodland owners are being encouraged to cash in to reduce Britain’s reliance on imports for 95 per cent of its hardwood.

Grown in Britain, a not-for-profit body which promotes British timber, is urging owners to feed increased demand for oak flooring, furniture and timber-framed buildings.

More than 250 oaks will be needed this year for the new Shakespeare North playhouse in Knowsley, near Liverpool, constructed by the same company that built Shakespeare’s Globe in London.

In December the Confederation of Forest Industries reported that prices were rising worldwide due to the insatiable appetite for the wood. Oliver Combe, a timber seller and the report’s author, said: “We used to sell beech, ash, sycamore and chestnut. The last five years all the market has wanted is oak — for furniture, flooring and houses.”

Supply of British oak was also being constrained in part by the rise in “hobby owners” of woodland, he added. “Some won’t want to cut anything down and have bought it because they want to look at wildlife or camp in it and want the peace and quiet. It makes it virtually impossible to have co-ordinated management.”

A report in 2015 said that these enthusiasts accounted for 16 per cent of woodland owners. They owned 3 per cent of all woodland but were growing in number, the report said.

Dougal Driver, of Grown in Britain, said that most woodland was under-managed. “If you choose not to thin oak when it’s 120 years old then those trees will have to come from abroad,” he said. “The sound of a chainsaw is a good thing for wildlife. When you open up woodland you get more wildlife and light.”

Stuart Somerscales, 80, who has run a sawmill in Lincolnshire for more than 40 years, said that prices for oak were the highest he had known. He said that some large trees with few knots, straight grain and no brown stain were worth more than £2,000.

Astrofysicus en filosoof Gerard Bodifee

VK 23 december 2018

Zin van het leven : Gerard Bodifee

In zijn zoektocht naar de zin van het bestaan schakelt Gerard Bodifee even makkelijk tussen Plato, God, Spinoza en de geboorte van sterren. Het ethisch besef van de mens groeit, zegt hij tegen Fokke Obbema.

Gerard Bodifee. Beeld Jitske Schols

Gepromoveerd astrofysicus, filosoof, chemicus, journalist en schrijver – het zijn enkele van de etiketten die de 72-jarige Vlaming Gerard Bodifee in de loop van zijn leven heeft verzameld. Als tiener groeide hij, zoon van Nederlandse ouders, op in naoorlogs Antwerpen. Hij raakte gefascineerd door de sterren en voelde zich ‘aangeraakt door iets groters’ – met een dagelijkse gang naar de kerk als misdienaar tot gevolg. Later promoveerde hij op de patronen die na de geboorte van een ster in sterrenstelsels ontstaan, waarbij Nobelprijswinnaar Ilya Prigogine zijn intellectuele voorbeeld was. In de kerk is hij inmiddels teleurgesteld geraakt (‘Die heeft gefaald’), maar zijn geloof in God is ongebroken. Al hanteert hij wel zijn eigen definities van ‘geloven’ en ‘God’.

Vanaf ongeveer zijn 50ste is de natuurwetenschapper Bodifee, auteur van tientallen boeken, zich vooral op filosofie gaan toeleggen. Woonachtig in een landhuis in Belgisch Limburg richtte hij met zijn vrouw, televisieprogrammamaker Lucette Verboven, een ‘Huis voor Filosofie’ op. Over de oude, Griekse filosofen (‘Ik ben platonist’) spreekt hij inmiddels met evenveel gemak als over de kwantummechanica en het universum. Bodifee prijst de natuurwetenschappen om de vooruitgang die zij hebben gebracht, maar meent ook dat hun beoefenaars te veel pretenties hebben gekregen. Zij behoren te zwijgen over existentiële vragen, natuurwetten hebben niets van doen met ethiek: ‘De werkelijkheid heeft geen zin van zichzelf, die moeten wij eraan toevoegen’.

Wat is de zin van ons leven?

‘De zin moet je buiten je eigen bestaan zoeken. Als je hem in jezelf zoekt, wil dat zeggen dat je iets wilt bereiken of bezitten. Dat kunnen natuurlijk doelstellingen in je leven zijn, maar dat levert nog geen waarachtige zin op. Want die is dan begrensd tot een werkelijkheid die ophoudt met jezelf. Misschien kun je de vraag beter ruimer formuleren: wat is de zin van het bestaan als zodanig?’


‘Dan hebben we het over het geheel van de werkelijkheid, waarin onze planeten niet meer zijn dan zandkorreltjes die om een wat grotere zandkorrel, de zon, heen draaien. De mens vraagt zich af: wat is de betekenis van mijn aanwezigheid in dit enorme geheel? Dat is de echte vraag. Waarom is er het universum, waarom is er een wereld? Ik denk dat alleen een vrij simpel antwoord hout snijdt, namelijk de zin van het bestaan is het bestaan zelf. Het feit dat je bestaat, is een zinvol gegeven. Maar dat kun je alleen zeggen als je een zekere waarde aan het bestaan toekent. Oftewel: je moet het bestaan goed vinden. Als het goed is te bestaan, is het zinvol te bestaan.’

Maar hoe goed is het bestaan? Er zijn genoeg bewijzen van het tegendeel.

‘Dat het een irrationeel en gevoelsmatig antwoord is, besef ik. Maar er gaat ook iets zeer krachtigs van uit: ja, ik vind het goed dat de werkelijkheid bestaat. Ik ben niet zo’n bijbellezer, maar ik vind de eerste bladzijde heel mooi. Die wordt vaak verkeerd begrepen. Onze wereld is in 14 miljard jaar geschapen, niet in zes dagen, dus de Bijbel bevat klinkklare onzin, zeggen wetenschappers. Maar dan lees je het verhaal verkeerd. Het gaat niet om het feitenrelaas, maar om de constatering ‘God zag dat het goed was’. Dat is het geloof waarop onze hele cultuur steunt, of je jezelf nu joods-christelijk noemt of niet.’

Maar hoe ziet u dan het kwaad?

‘Natuurlijk, het bestaan is ook chaotisch en wreed, meedogenloos en willekeurig. Alles wat niet goed is, wordt een opdracht. Dus direct gekoppeld aan de kosmologische gedachte ‘het bestaan is goed’ zit het ethische idee: ‘Het goede staat ons te doen’. God zegt tegen de mens: ik heb de wereld gemaakt, zet het werk voort. Dus nu is het aan ons. Dat is de manier waarop ik in de wereld sta. Het werk is onvoltooid en de wereld schreeuwt om hulp, want er is zo veel kwaad. Onze vermogens zijn beperkt, maar we hebben ze wel. We beschikken bijvoorbeeld over de wetenschap.’

Heeft uw studie van het universum u inzichten over de zin van het leven gegeven?

‘Wetenschap zie ik als een zeer vruchtbare manier van kijken naar de werkelijkheid, maar draagt hier geen haar bij. Als ik mijn kijk op het leven ontvouw, krijg ik vaak als reactie: ‘Ja, maar je bent een wetenschapper, je weet dat je een toevallige verzameling eiwitten en nucleïnezuren bent, ontstaan door een proces van mutatie en selectie. Blinde processen, doelloos. En jij bent aan het praten over de zin van alles, je bedriegt ons.’ Die kritiek is op zich juist, de werkelijkheid heeft geen zin in zichzelf. Die moeten we eraan toevoegen. Dat doet de stelling: het is goed te bestaan. Dat is het stempel dat we op het bestaan drukken. De mens beschikt over het vermogen ideeën te bedenken, zoals te zeggen dat het bestaan goed is, ook al spreekt er veel tegen.’

Waarom is de puur wetenschappelijke kijk voor u onbevredigend?

‘Niet onbevredigend, want ik verwacht geen antwoorden op ethische vragen van de wetenschap. Dat kan zij niet. Wetenschap is waarnemingen doen en een model bedenken waarmee je voorspellingen kunt doen. Bij de zin van het leven gaat het erom betekenis aan die feiten te geven. De wetenschap neigt ertoe zich daarmee te bemoeien, zeker moderne wetenschappers.’

Uw Amerikaanse collega-astrofysicus Steven Weinberg zegt: ‘Naar­mate we meer weten over het heelal, wordt het bestaan zinlozer.’

‘Dat soort uitspraken krijg je wanneer wetenschappers zich op terreinen bewegen waar de wetenschap niet over gaat. Weinberg heeft verstand van fysica, niet van morele en existentiële vragen. Het is een groot probleem van deze tijd dat het geloof in de wetenschap veel te absoluut is. De wetenschap blijft een van de mooiste dingen die de mens heeft voortgebracht, maar we moeten haar begrenzingen zien. We hebben haar op de plaats van religie gezet, maar dat kan haar plek niet zijn.’

Gelooft u in God?

‘Geloven kan voor mij niet zijn: iets aannemen waarvan ik niet weet of het waar is. Zeg dan dat je het niet weet, maar ga niet zeggen: ik geloof het. Dat vind ik dom. Maar geloven in de zin dat je ergens vertrouwen aan hecht, is wel zinvol. Ik vertrouw op het goede van dit bestaan en op basis daarvan engageer ik me in deze wereld. Is dat een geloof in God? Ik denk het, want het woordje God betekent in essentie voor mij: het volkomen goede. Deze wereld is goed tot op zekere hoogte, het kwaad is waar de wereld tekortschiet. Maar de wereld evolueert door de morele mens in de richting van het goede. Het is een scheppingsproces. Het ultieme doel, de voltooiing van dat proces, noem ik God.’

Het gebruik van dat begrip leidt tot een tweedeling tussen gelovigen en niet-gelovigen – is het niet beter over het ‘volkomen goede’ te spreken?

‘Wat we moeten doen, is het woord God zijn juiste betekenis geven. Ik denk dat we die naam nodig hebben, er schuilt zo’n rijke traditie achter. Die kun je niet zomaar van je afschuiven alsof het niets is. De ietsisten doen dat. ‘Er is iets’, poneren zij. Ze doen alsof ze iets ontdekt hebben, maar willen het niet met het voorgaande in verband brengen. Hoe flauw. We hebben zo’n rijke filosofische en religieuze traditie in Europa, maar die wordt vanwege onbekendheid ermee terzijde geschoven. Dan komen de ietsisten met iets dat intellectueel armoedig is. ‘Er is iets’, laat ze Thomas van Aquino lezen! Die schreef: God is ‘die is’. Voor mij is God het bestaan. Vandaar dat ik de vraag ‘bestaat God?’ absurd vind. ‘Besta ik?’, kun je je beter afvragen. Nou, tot op zekere hoogte en binnenkort niet meer.’

U ziet de mensheid in de richting van het goede evolueren. Waar leidt u dat uit af?

‘Lees Aristoteles over de deugdethiek van 2.500 jaar geleden. ‘Wat is een goede man?’, vraagt hij zich af. Hij denkt dus alleen aan de man. Dan zegt hij: iemand die goed is voor zijn slaven. Meteen ervaar je de vooruitgang in ons ethisch besef, want slavenbezit is voor ons een misdaad. Of lees de opvattingen van Plato en Socrates. Neem kinderen naar het slagveld om hun dapperheid te ontwikkelen, zeggen zij. Nu ziet niemand dat nog als een goede plek voor kinderen. Het besef dat oorlog niet goed is, is breed gedeeld. Ethische groei is er zeker.’

Waar brengt die ons?

‘Een eindtoestand is ver van waar we ons bevinden. Een paar duizend jaar geleden kon niemand zich iets voorstellen bij wereldwijde hulpverlening of internationale diplomatie. De toestand over enkele duizenden jaren kunnen we onmogelijk bedenken. We kunnen enkel de weg voortzetten waarop we ons bevinden. Paulus spreekt bij de eindtoestand over de volheid der tijden: alles is voltooid, het eindeloze, het ongelofelijke.’

Wat wel vaststaat, is onze dood. Boezemt die angst in?

‘Je zou eerder bang moeten zijn voor het leven, dat is pas een hachelijke toestand. Onwillekeurig zijn we angstig voor de dood door toedoen van onze overlevingsinstincten. Die zijn gericht op zelfbehoud, de dood is een flagrante schending daarvan. Onze biologische reflex is aangeboren, maar filosofisch absurd, want de dood is inherent aan het leven. Met onze geboorte zijn we het leven ingedoken, het onbekende tegemoet. Onze volgende duik in het onbekende is onze dood.’

Wat volgt er dan, denkt u?

‘Er verandert eigenlijk niets. Mijn lichaam en gedachten zijn er niet meer. Maar in een ander perspectief bezien leven we eeuwig voort. Ons bestaan is begrensd doordat we het in tijdelijkheid beleven. Maar dat is een beperkte blik: er is alleen het nu, het verleden is niet meer, de toekomst nog niet. Maar ons vermogen bewust te zijn van de realiteit van verleden en toekomst groeit. Neem alleen het feit dat we ons nu verantwoordelijk voelen voor de bewoonbaarheid van de planeet over honderd jaar. Dat is een wonderlijk vermogen van de mens, handelen met het oog op een tijd die ver voorbij zijn fysieke bestaan ligt. Met zo’n verruimd bewustzijn bereik je op den duur het perspectief op het bestaan waar Spinoza het over had. Hij pleitte ervoor het vanuit de eeuwigheid te bekijken, sub specie aeternitatis. Dan is ons bestaan niet weg te nemen uit het geheel. Nu u hier tijdelijk bent, kan die realiteit nooit meer ongedaan worden gemaakt. In die zin zijn we onsterfelijk, er blijft na onze dood een stukje tijd waarin we er wel voor altijd zijn. Dat blijft voorgoed zo. Dat woordje is hier mooi op zijn plaats. Het is goed dat we er zijn.’