The neurosurgeon Henry Marsh on why assisted dying should be legalised

Assisted dying is not euthanasia. It is about people making their own free choice that it’s time for their life to end, argues the neurosurgeon and bestselling author Henry Marsh

The Sunday Times, 

I first discovered the dishonesty that can be involved in terminal care when I had to care for a man in the final stages of cancer of the colon in the early years of my surgical training. He had undergone an unsuccessful re-exploration of his abdomen for intestinal obstruction and had developed an especially unpleasant complication after the procedure. The anastomoses — the sutured joints we had made between the parts of his intestine that we had cut out — broke down and he developed multiple faecal fistulae through his abdominal wall. In other words, several holes appeared in his abdomen and, through these, faeces steadily oozed out. The smell was truly awful. He had been put in a side room and you had to take a deep breath before going in.

There was nothing we could do to help him. He was wide awake and I am sure that he knew what was happening and that he was dying. He must have seen the involuntary expressions on our faces as we entered his room, steeling ourselves to brave the stench. We started a heroin drip with a pump “to keep him comfortable”, and over a period of many days he died. I had been a doctor for three years by then, but felt utterly unequal to the task of discussing his death with him, partly because we were, in effect, trying to kill him with the heroin, but could not openly say so.

I remember him looking sadly into my eyes as I stood above him, trying to stop myself looking away out of the window, while nurses were carrying out the hopeless task of trying to keep his abdomen clean.

I will never know what he might have said if I had sat down beside him and talked to him openly. Was I frightened that he might ask me to “ease the passing”, as it is called in medico-legal language, and break the law? Was I frightened that I would have to admit to him that that was what I was trying to do? And was he equally frightened of such a conversation? It is always difficult to talk of death to a dying patient, but even now, 40 years later, I feel that I let this man down and was a coward.

There are many ways of dying. It can be fast or it can be slow, it can be painless or painful, it can be horrible, even in the modern age (whatever some palliative care doctors might claim to the contrary) or a peaceful fading away. But only rarely is dying easy, and most of us now will end our lives in hospitals, a few of us in hospices, in the care of strangers, with little dignity and no autonomy — unlike our ancestors, who mostly died in their own homes. Although scientific medicine has brought great and wonderful blessings, it has also brought a curse — dying, for many of us, has become an unpleasantly prolonged and institutionalised experience.

Few of us now will not live into old age, but our bodies and brains inevitably wear out, however much we care for them with exercise, sudoku and healthy diets. Most of us will develop cancer, many of us will become demented. Our ancestors died quickly — usually from infections — and had no choice in their endings. Pneumonia, it used to be said, was the old man’s friend. But medical treatments now keep us alive for much longer than in the past, but often in a debilitated state and at the cost of unpleasant side-effects and prolonged periods in hospital. Not only this, but modern diagnostic technology can now predict our decline and death some time before they come, while we might still be relatively well and independent, whereas our ancestors could continue to live in blissful ignorance, before they succumbed to a short and final illness.

Evolution has equipped us with a deep fear of death, which is surely hardwired into our brains. This fear made sense when our forbears were at risk of dying when young, putting the survival of their children in jeopardy. But how hard should we try to avoid death in the modern age? When the infirmities of old age will have made life a burden for some of us, or when doctors have told us that only dying and little living awaits us? Or if we start to become forgetful and are diagnosed with Alzheimer’s or one of the other remorseless dementias?

Some of us — probably not many — would prefer to bring our death forward in such circumstances. If we are not yet in institutional care, we are always free, of course, to commit suicide, but it is not easy as we have to do it violently — by jumping from a height, cutting our throats, by hanging or asphyxiation, or in the US with a gun, where there are some 20,000 such deaths every year. These unassisted methods are distressing — both for ourselves and for our families.

Rest in peace: the room at the Eternal Spirit clinic, Switzerland, where David Goodall spent his final hours
Rest in peace: the room at the Eternal Spirit clinic, Switzerland, where David Goodall spent his final hours PHILIPP JENNE

In several countries — in particular, the Netherlands, Belgium, Canada, Switzerland, India, six US states and, as of next year, the state of Victoria in Australia — it is not illegal for doctors to prescribe a drug (usually a barbiturate) with which people can bring their life to a dignified and peaceful end. (The claim made in parliament in the recent debate on assisted dying that the drugs used could cause great suffering was a monstrous lie.) Various names have been used to describe this action by a doctor — euthanasia, mercy-killing, assisted suicide or assisted dying.

The word euthanasia is probably best reserved for doctors killing patients without their consent, as happened in Nazi Germany. It is crucial to a proper understanding of the debate about assisted dying (the name I prefer) to understand that the possibility of legal assisted dying applies only to people who have mental capacity, as it is called in the law. It does not apply to people with brains damaged by disease or trauma or old age, who have lost the ability to make rational choices for themselves. So “assisted dying” is not euthanasia — it is not doctors deciding when somebody should die, but about people making their own free choice that it is time for their life to end in peace. Why should we deny ourselves and others this freedom?

As Lord Denning once observed, the prohibition against helping somebody else kill themselves is a little odd. How can it be illegal to help somebody do something that is not in itself illegal? But in the UK, a majority of members of parliament and the British Medical Association (BMA) are implacably opposed to introducing such legislation, even though many opinion polls have consistently shown a strong public majority in favour of it, with only a vociferous minority against it.

A variety of arguments have been presented to defend this oddity, with its denial of human rights, and its consequent and cruel infliction of considerable suffering on many people.

The traditional argument, of course, is religious. God has banned suicide. He has “fixed His canon ’gainst self-slaughter” as Hamlet put it. It is therefore wrong to help people kill themselves. But this is a matter of belief and faith, and people who have such beliefs have no right to impose them in a free society on those who do not share them.

The opponents of assisted dying must find other, often surrogate, arguments. One such argument is that people might be depressed or mentally ill, and not responsible for themselves. But surely this problem is easily dealt with by suitable psychiatric safeguards? There is no evidence from the countries where assisted dying is available that this is a problem. Indeed, applying for assisted dying from the Dignitas clinic in Switzerland is a lengthy and expensive business, requiring detailed medical and psychiatric reports, with many requests being rejected. Similar procedures are in place in all the other countries where assisted dying has been legalised. Obviously, people who are suicidally depressed or psychotic should receive psychiatric treatment and not assisted dying, but it is not very difficult to distinguish between severe depression and a considered wish to bring one’s death forward when faced with untreatable cancer, dementia, motor neurone disease or similar problems.

Another argument is that assisted dying is a slippery slope that will lead to euthanasia, as practised in Nazi Germany, of the old and frail, of the disabled and mentally ill. “There will be death targets,” as one senior politician once put it to me. Somehow or other — the proponents of this argument do not explain how — assisted dying will result in the frail, vulnerable and disabled being bullied into asking doctors to kill them, even though it is not what they want. I do not find this a very plausible scenario.

It is true that assisted dying comes in two forms — the first, in America and Canada and in Lord Falconer’s defeated bill, is that it should only be legal if a patient is expected to die within the next six months. In recent weeks we learnt of David Goodall, the 104-year-old Australian scientist who wanted to end his life as he found that it had become an increasing burden. He had to go to Switzerland, as he did not have a prognosis of less than six months. He spoke very clearly at a press conference about this and of his dismay that he could not die in his own home. His family were in full agreement and, rather movingly, crowdfunding enabled him to fly business class for his last journey to Zurich. In countries such as Holland, Belgium and Switzerland, there is an additional qualification for assisted dying. You will qualify for it if you are faced with a future of intractable suffering. A young English man, for instance, left quadriplegic in a rugby game, opted for death in the Dignitas clinic on these terms, as have several senior English physicians I have heard about who had been diagnosed with early-onset Alzheimer’s. In Holland and Belgium, assisted dying has been granted to a small number of chronically depressed patients who have failed all treatment.

The fierce opponents to Falconer’s bill claimed that permitting assisted dying for people with a six-month prognosis would soon lead to assisted dying for intractable suffering as practised in the European countries, and then, they implied, to mass medical murder.

No evidence is produced to justify this fear, so we do not really need to provide any evidence against it either. But surely it is absurd — why should assisted dying lead to doctors killing their patients against their will? Was Harold Shipman representative of the medical profession? We trust doctors with our lives at the moment — why should the availability of assisted dying suddenly turn them into killers? Brian Rix, one of the great campaigners for the disabled, initially opposed assisted dying when it was being debated in the House of Lords as he feared it would escalate into use against the disabled. But when he himself lay dying shortly afterwards, he wrote a most moving letter to the Speaker of the House of Lords, saying that he had been mistaken and that he had changed his mind.

A different argument is that the legalisation of assisted dying will be used as an excuse to provide less hospice care. This has not been borne out in countries where assisted dying is available. The hospice movement is alive and well in the UK (where, in fact, it originated) and I see no good reason to think that it will not continue to be so.

One of the most widely voiced arguments against assisted dying is that greedy children will bully their elderly, vulnerable parents into asking for a suicide pill so that they can inherit the family silver. I have rarely heard a more ridiculous suggestion. Not only does it show a remarkably poor and patronising opinion of your fellow human beings, it is also — at least in my experience — contrary to what I have usually observed in my own work as a doctor.

More often than not, it is the dying patient who has accepted death, but the family who find it hard to let go. Besides, the simplest of safeguards, in the form of the patient being carefully interviewed by independent specialists (who need not necessarily be doctors) over a number of days or longer, would easily prevent this happening. And surely, if there were such a breakdown of a loving relationship between a parent and their children — something very much against normal human nature — isn’t it rather unlikely that the parent would fall in with his or her children’s attempts to get them to volunteer for suicide? Again, there is no evidence from the countries where assisted dying is legal that this happens.

The final argument against assisted dying is that its availability will frighten vulnerable, dying patients and that therefore the right of people to opt for it should be overridden. I find this argument bizarre. It seems to be saying that legalising assisted dying will make dying patients see hospitals and hospices as little different from death camps and no longer places of kindness and care. It is worth repeating yet again: assisted dying is voluntary and applies only to people with mental capacity. It does not give doctors the power of life or death over their patients in any way whatsoever. Why should dying patients think that it might, when it is clearly stated that it does not?

I have a friend, whose opinion I deeply respect, who is a palliative care doctor. She is opposed to assisted dying, but for none of the above reasons. Her objection is that many of her patients, when they are admitted to her hospice, are in a desperate mental state. They feel obliged to do what they believe is best for their family (ie, kill themselves), even when this might not be what they themselves really want. Furthermore, she feels, families may possibly encourage this (with the best, least selfish intentions) because they look at their parent or grandparent dying of cancer and cannot conceive of the state they are in as being anything other than terrible when, in reality, it is remarkable what people can come to terms with. But this, I would suggest, is not a case against assisted dying, but instead an argument against providing it quickly.

Safeguarding interviews will take time, and during this time the dying can try to achieve some kind of reconciliation with those who will be left behind. The fact remains that the patient’s wishes should ultimately be paramount and some people will nevertheless continue to wish for control over their death, and it is simply wrong to deny them this.

Every time I operate there is some risk that the patient will come to harm, but the risk is justified by the possible benefits. Surely the same applies to assisted dying? Even if — and it is a very big if — a few patients are hastened to a premature end by bullying relatives or callous doctors, which somehow the safeguards fail to stop — might this not be a price worth paying to allow the much greater number of patients who wish their lives to end with dignity to do so? Hospices are often wonderful places, with wonderful staff, but not all of us want to die in them. The campaign slogan of opponents of assisted dying is “care not killing”, but perhaps some of us do not want to be cared for by strangers as our life comes to its end. Perhaps we would prefer to die at home, at a time of our own choosing. As it is, hospice care is available only to a small proportion of dying patients and in the UK rarely to the elderly.

There are two further points to be made in favour of assisted dying other than the a priori case for patient autonomy. In Oregon, where assisted dying has been available since 1997, it is reported that many people who express an interest in assisted dying when they enter hospice care in the event do not take it up. The knowledge that, when the end comes, there will be no risk that it will be very distressing is clearly reassuring. As the Belgian palliative care doctor Wim Distelmans has argued in his book In Pursuit of a Dignified Life’s End, assisted dying should be seen as complementary to terminal care and not in opposition to it. In England, where assisted dying is against the law, many hospices and hospitals nevertheless use escalating terminal sedation for the final phases of their patients’ illness. Increasing doses of opiates, ingenuously justified as symptom relief, precipitate respiratory failure and death. As Distelmans argues, this is no different from euthanasia without consent. Might it not be better if the use of such terminal sedation could be talked about with patients and their relatives, and that the patient had some choice in the matter?

The recent events in Gosport surely show this all too clearly. The risk of abuse is much greater when death is hidden with half-truths and euphemisms than if it is openly discussed with patients and families, as would be possible if assisted dying was legalised.

Hasn’t it been said that only the truth sets us free?

It is clear that the opponents of assisted dying are frightened by it — they argue that if it is legalised in England it will bring out the worst in either patients’ families or their doctors, or both, and lead to abuse. They have produced no evidence to justify this dismissive and negative view of human nature. Is it, perhaps, that their fear has a different, unconscious, root?

It has always struck me as somewhat illogical that the most passionate opponents of abortion and assisted dying usually have religious faith, with a concomitant belief in life after death. Surely, if our lives continue after death, abortion and assisted dying are not absolute evils? Why can’t there be room for compromise — that sometimes suffering can justify bringing a life to an earlier, more dignified end, with a speedier entry — hopefully — to heaven, than if nature, which so often now means intensive medical care, is left to take its course? It is as though they think that assisted dying is cheating — that we need to suffer when dying if our soul is to be reborn. Some even claim that dying is a transcendent experience, but I suspect that any transcendence is enjoyed more by the witnesses than by the dying. Perhaps what drives these people is more their own fear of death than concern for what might be best for the rest of us. In particular, fear of the thought — which is such a threat to their faith — that death might be final after all, with nothing to follow.

Henry Marsh’s Admissions: A Life in Brain Surgery is out now in paperback (Weidenfeld & Nicolson £9)


Astral divorce?

First there was conscious uncoupling. Now the latest trend in splitting up is cutting the psychic ties that bind us to our exes

Dolly Alderton
The Sunday Times, September 10 2017

In the aftermath of a break-up, there are well-worn milestones of recovery, just as there are stages in grief. The drunk text to the ex. The radical new haircut. There’s the moment you realise you’ve dropped a dress size from lying in bed for a month and only eating what’s left in the cupboard; the first misjudged snog with a stranger.

But now there’s a trend to seek a new type of closure — that of the spiritual. These days, break-ups go beyond a simple goodbye to an ex: some venture into Peruvian forests for purging ayahuasca ceremonies, others do cosmic ordering in the comfort of their own home. The latest solution to clearing the mental cobwebs of a bad ex? An “astral divorce”.

Think of it as the next logical(ish) step to conscious uncoupling, the term famously used by Gwyneth Paltrow to describe the amicable separation from her husband, Chris Martin. “Astral divorces” are a “cutting of ties and contracts” with a past relationship and are performed by psychics. The aim is to rid you of old, residual energy from an ex that may be holding you back and to help move you into a new phase of your life, ready for love again.

As it happens, there’s an ex I haven’t quite been able to shake off, so I decide to see Jane Orr at the Urban Retreat luxury spa in Harrods. I’ve never visited a psychic before, although Orr prefers the term intuitive consultant: “I’m what we call ‘clairaudio’, which means I can hear as well as see pictures. I’m all the clairs,” she says.

Essentially, for an hour of your time and £160, Orr offers a sort of spiritual colonic to get rid of all the bad bits of exes that have stuck to you. I ask her how often she sees someone who is still too attached to a past relationship. “It’s very common. Our whole life is made up of relationships, and our physical body creates an energy field, like a mobile phone signal, that is affected by anybody we interact with. That vibration will stay with you unless you consciously cut it away. That’s what I do as a healer.”

At the beginning of my astral divorce, Orr asks me to shuffle some tarot cards and pick 10 with my left hand. She hangs a small crystal pendulum above one of the cards and tells me a particular archangel is about to move it in a particular direction so she knows who she’s talking to “because otherwise I get the riff-raff”. Throughout our session, she regularly confers with “him” or “them”, who seem to be sitting behind her. At one point, one of them even tickles her nose.

One of the first cards Orr turns over is the death card, which marks a full stop to a situation, not (usually) actual death. For example, if you were about to get married, it might denote the end of singledom. She tells me she sees a very successful American musician who is going to be important for me; she doesn’t know whether he pertains to my romantic or work life.

“Bruce Springsteen?” I say, hopefully.

She asks behind her. “They’re not going to tell me because they say it will freak you out,” she says. Later, I spend my entire bus ride home googling “American male musicians”.

We finish the tarot cards and discuss what she’s read. My astral divorce is beginning to feel more like a conventional therapy session. Orr asks me the name of my ex, how we met, how long we were together and any lessons I learnt from our partnership. She nudges a box of Kleenex towards me as I start crying, something I’m sure she’s seen a lot of in her line of work.

“What I’m also beginning to get brought in is a past life as a nun,” she says. My weeping stops and I burst out laughing. She tells me that this nun had feelings for a priest that she found emotionally overwhelming and frightening. The invisible Greek chorus behind her tells her she needs to “clear the nun”, which will help rid me of my own anxieties about love and commitment. (Later, when I tell a WhatsApp group of my friends about the session, I get a load of messages slagging off the nun. “So out of order of her to ruin your sex life,” one writes.)

Next, I lie on Orr’s massage table and close my eyes, while she takes me on a meditation journey. She tells me she will “pull and cancel” all contracts with the troublesome ex-boyfriend so “only the love and lessons remain”. She also tells me she will send the nun “to the light so she gets healing”, which will “make all the difference”. She asks me to imagine myself in a ball of light and sends me up to “the seventh plane”. I lie in silence for a while and notice a strange dragging sensation from the top of my head.

Afterwards, I do feel lighter somehow. I can’t deny that taking a moment to acknowledge the good and bad of a past relationship and then consciously say goodbye to it is a cathartic experience. Jane admits this is a valuable part of the process: “It’s the classic thing of you writing them a letter, but you don’t post it, you burn it. That can be very powerful. It’s really a question of focusing and externalising the feelings and thoughts so that it’s out, otherwise it’s still going round and round.”

Astral divorce isn’t the only non-traditional method of finding closure in the aftermath of a break-up. Hollie, 28, credits a women-only spiritual event as the moment she moved on from her past relationship. “It involved conscious dancing, a gong bath and going around the room hugging people, which was a personal breakthrough,” she says.

Although she had to suspend her cynicism, the Saturday- night ritual pulled her through her last stage of heartbreak. “All these women were dancing together like idiots, hugging and getting drunk on chai tea — it’s just amazing and weirdly comforting. I strutted home like I was in the I’m Every Woman music video.”

Carmen, 41, tells me she felt so destroyed by a disastrous relationship that she travelled to her ancestral home of Donegal to bury mementos from the relationship at the Gap of Mamore. “It was important for me to do something physical to cleanse the bad love from my life. I think that whatever transformation took place, we need moments in our lives to stop and heal.”

I have a date this Friday, the first one in six months. Before my session with Orr, I was thinking of cancelling. I have no reason to believe this will lead to a new love any more than the years I spent Tinder-dating every weekend.

But as I float out in my ball of light and back into the Harrods make-up hall, I feel more open. I decide to pick a new lipstick for the occasion called, fittingly, Out of Control. It is a timely reminder that in this life we are mainly passengers on a journey of unpredictable chaos, but sometimes it’s soothing to be reminded — be it by a friend, a therapist, a witch doctor or the universe — that we’re heading in the right general direction.

via Dolly Alderton asks: do you need an astral divorce? | Style | The Sunday Times

Olivia Laing, the acclaimed author of The Lonely City, on loneliness, marrying the poet Ian Patterson and the challenge of intimacy

The Sunday Times,

At the age of 39 I was fairly sure I would spend the rest of my life alone. I lived alone, I worked alone. No matter what I did, or who I dated, I didn’t seem to be able to find the relationship I longed for.

I’d first joined the vast ranks of the lonely five years earlier. In 2011, I moved to New York in the wake of a break-up. A new relationship had come to an abrupt end. I’d pinned far too much hope on it, and though lovers had come and gone before, this particular departure left me desolate, my self-esteem on the floor. In a strange city, 3,000 miles from my family and friends, I was rapidly overwhelmed by loneliness.

Being so lonely was agonising. Worse, it felt actively repellent. It didn’t take long to realise that one of the worst elements was the omnipresent shame — the gnawing belief that being lonely was bad and wrong, a humiliating failure that could never be confessed. But the more I thought about it, the more illogical this seemed. After all, millions of people are lonely. Why was it so unspeakable?

Part of the reason I decided to include my own experiences in The Lonely City, my 2016 book about loneliness, was that I wanted to break this taboo. I hoped that by confessing to my least admissible feelings, I might dismantle something of its painful stigma. I wanted to reposition loneliness as a natural human state, part of the everyday texture of our lives, uncomfortable, but not beyond the pale.

Researching the book necessitated delving into psychological studies. Loneliness, I discovered, is caused by a lack of intimacy. It isn’t the same thing as solitude, though they do intersect. You can be lonely and have plenty of friends. You can even be lonely in a marriage. What matters is not the type or number of relationships a person has, but their depth and closeness.

Once I’d understood this, it seemed the least I could do was put my knowledge into practice. I decided I needed to put down more roots. I’d been drifting back and forth between Brighton and New York for two years, unhappy and unsettled. This was the period I wrote about in The Lonely City, and it had to stop.

The people I most liked were in Cambridge and I could afford to rent a tiny house with a garden there. I was still alone. I couldn’t conjure up a partner. Maybe I’d be single for ever, maybe I’d never marry and have children, but I could build myself a warm, companionable, green life, even so.

I moved in January 2013. That first weekend, as I was unpacking in my dank Victorian cottage, a Twitter friend who lived nearby DM’d me with an invitation for dinner. Ian Patterson was a poet and Cambridge don in his sixties. He lived with his wife, the writer Jenny Diski, a few streets east. He was a celebrated cook, and it turned out he’d invited all our mutual friends in the city to a feast of roast pork and chocolate nemesis, all of us squashed around the table in their beautiful book-lined house. It was such a generous gesture to a stranger, such a kind, warm-hearted thing to do.

Ian was nearly three decades older than me, but all the same we quickly became friends. We were both passionate gardeners, and we’d take tours around our patches, pointing out the plants we were most proud of. At some point that first spring, he realised I didn’t have a car, and offered to take me with him on his Sunday trips to Waitrose. He’d make up songs with amazingly dexterous lyrics, weaving the events on the street into impromptu musicals.

One of the nicest things about being friends with someone so much older than me was the perspective it offered. It was obvious from how he spoke about her that Jenny was the love of his life. They’d met when he was 50. I found it so comforting to know that it was OK to be a late developer, that love could strike at any time.

Then, in 2014, Jenny was diagnosed with lung cancer, which she documented in a series of wry, devastating essays in the London Review of Books. In the wake of her death two years later, I saw a whole different aspect of loneliness, the obliterated planet of bereavement. Now it was my turn to repay Ian for his many kindnesses, sitting with him as he worked through the grim bureaucracy of death. The Lonely City was published that same spring. I hoped the book would be useful, but I hadn’t bargained for the intensity with which it was greeted. At readings, I was regularly embraced by tearful readers, often very young, who would tell me about their own struggles with isolation, their fear that there was something uniquely wrong and ugly about them. I became the poster girl for loneliness. Just as I’d hoped, it turned out that craving love and closeness was not a unique failing, but something that we share.

Head over heels: Laing with the poet Ian Patterson at their wedding in August 2017
Head over heels: Laing with the poet Ian Patterson at their wedding in August 2017

Our friendship sustained us both, but it took a very long time to realise I loved Ian. A series of random events gradually nudged us closer together. My landlord decided to redecorate my dilapidated house substantially. I had to move out for three weeks. I went to Ian’s, though both of us were deeply nervous about sharing a space. To our amazement, we fitted together like toast and butter. I’d never cohabited with anyone, not properly. I had no idea that sharing daily life could be so joyous.

I was supposed to move back home, but somehow I never did. The food was too good, the company too jolly. Then Ian had surgery, a knee replacement, which left him needing care for weeks. As I sat beside his unconscious body in the hospital bed, an hour after the operation, his face pale, a blood bag dangling by his side, I realised he was the person I loved most on earth. But I still persisted in thinking we were just the dearest of friends, an odd couple whose minds happened to move in similar ways, who capped each other’s quotations and laughed at the same lamentable puns.

For my 40th birthday I rented a big house in Suffolk for a weekend of celebrations. An hour after I arrived, the man I was seeing texted me to say he wouldn’t, for perfectly good reasons, be able to come. It was Ian who cheered me up, who gave me one of his spotted handkerchiefs to dry my wretched tears. That weekend, I started to realise that I was as responsible as anyone for my own loneliness — that I kept making the wrong decisions, picking people who through no fault of their own couldn’t possibly give me what I really wanted.

Meanwhile, there was Ian, dear and delightful, loyal to his bones. He spent the weekend in the kitchen, making beef fillet and a cake dyed red, blue and yellow like a Mondrian painting that took three days to construct. Sometimes you need love to be presented to you in physical form. Sometimes you need to taste it to really recognise it’s there.

We didn’t just love each other. We were in love with each other. We were the foundation of each other’s lives. We decided to get married that summer. Suddenly there was no time to waste. We sloped off to the register office in Cambridge and tied the knot. I panic-bought an Isabel Marant minidress online; Ian looked sharp in a seersucker jacket and shades. He’d lost three stone since we got together, a combination of happiness and the bionic knee. He danced up the aisle, his face all sheeny with tears. We giggled so much, we set the registrar off too; she said afterwards she’d never laughed in a wedding before.

I was overjoyed, but all the same I found the shift far harder than I could have anticipated. We’re told wedding bells are the end of the story, not the beginning, and it rapidly became apparent that I didn’t know very much at all about what “happily ever after” actually required. After all those years of longing for love, and especially for settled, permanent commitment, I was amazed to discover how difficult it was.

In many ways, solitude had been easy. I didn’t have to think about anyone else. I was at complete liberty. If I wanted to eat muesli for dinner and ignore the washing-up, if I didn’t feel like speaking for days on end, no one else would care, or even know. It’s hardly news for the serially monogamous, but if you get as far into adulthood without cohabiting as I did, multiple emotional skills go unlearnt. Worse, you don’t even know they’re missing.

I was completely unused to living with anyone. I didn’t know how to compromise. I had no idea how to have an argument, and found disagreement so threatening, I kept escalating to shouting within seconds. All the things I’d believed about myself were wrong. I thought I was a peaceful, possibly slightly melancholy person, but it turned out I was practically deranged and appallingly controlling. “Soften your borders” became my mantra. Luckily for me, Ian possessed the magical gift of patience. He’d been married twice before, he had three adult children, he was seasoned at the act of intimacy. I’m sure someone younger or less relaxed would have ditched me immediately. I’m sure it also helped that he could see I was trying, that I really didn’t have a clue. I’d never had to negotiate over even simple things like what to cook for dinner, let alone how to squeeze two households into one in a matter of weeks.

Ian is fanatically tidy, but at 68 he had a house completely stuffed with possessions, as well as 15,000 books. I had a fairly substantial collection of my own. It wasn’t so much a marriage of true minds as a fusion of two libraries. We got rid of so many, we were practically banned from our local Amnesty bookshop and had to dump them at local charities on strict rotation. The weeks of lugging tote bags and boxes felt mildly symbolic; making room for each other as sweaty physical labour.

That first summer of marriage, I started writing a novel at high speed. I wanted to capture what it was like to fall in love when the world was becoming borderline apocalyptic, and I also wanted to explore this strange antechamber to intimacy. I wrote down everything that happened, both in our small domestic life and in the world at large, from arguments over the garden deck to Trump’s tweets during the white-supremacy march in Charlottesville. I was paranoid and terrified, and I wanted to get it onto paper and out of my head.

One of the best things about this weird act of art-making was that I started to see the ways in which I’d been the author of my own past experience, including the loneliness that had dogged me for so long. Loneliness is political, loneliness is caused by social exclusion and stigma. At the same time, there are ways in which avoiding intimacy can be a choice. I knew I was terrified of getting hurt, but I hadn’t realised how this was affecting the kind of relationships I had. I was nearly pathologically afraid of abandonment and so I’d repeatedly picked people who were absolutely incapable of giving me what I needed, to ensure I was never really at risk of substantial loss.

I gave these embarrassing traits to Kathy, the character in my novel. “Finally,” it says in Crudo, “she understood all the aloof boyfriends, the endless appeal of people who were only half there. She’d liked it that way, she’d liked being by herself, kept company by her old pals hankering and craving. She’d liked living in a perpetual adolescence, never having to be responsible for anyone else. Were other people as bad as Kathy? Did they wake up out of it, in shock at their own intractability, their own bad taste?”

I certainly did. I wrote Crudo in seven headlong weeks. All my non-fiction books have taken years of painstaking research. This one was like riding an enormous, horrifying wave. I finished it in Heathrow airport, on my way back to New York. I felt as if I’d come out of a fever, as if I’d coughed up a snake. The world is still just as crazy, but the relationship at least has settled down. It’s calmer now, a little more regularised, a little more steady. But I’m glad I took a cast of those first weeks, that I captured what the tumultuous early days of marriage actually felt like.

I recently did the BBC Loneliness Experiment, a survey that assesses your current levels of loneliness. I was startled to see how much my life had changed, that feelings that had been true for years had disappeared without my even noticing their absence. I don’t feel isolated now. Ian and I talk all the time, chattering like the sparrows that live in next door’s brambles. I always wanted to have a relationship like this, in which you can discuss anything, from the nature of Byron’s limp to how to plant an apple tree.

I do think my years alone helped in some ways. I might have been inexperienced at compromise and care, but on the other hand doing so much on my own did mean I was independent, confident and worldly, that I had no problem doing things Ian still finds alarming, from dealing with solicitors to negotiating strange cities. Working through loneliness also made me come to terms with myself, to touch the bottom and realise I liked who I was. I’m not sure you can have a relationship without that kind of basic affection for yourself. Without it you are always needy, requiring your partner to convince you of your own basic acceptability.

We’re getting married again this summer, a proper fete, with all the people we didn’t have time to invite before. The “save the date” was an Annie Leibovitz photograph of Tony Curtis and Jack Lemmon reprising their characters from Some Like It Hot: two battered old bodies, both in lipstick, Curtis pert in Y-fronts, Lemmon sturdy in a lacy white nightie. They were tightly clutching hands, another odd couple, merrily extending the boundaries of love.

We’ve been picking readings. The one I chose was from the end of Far from the Madding Crowd by Thomas Hardy. It’s when Bathsheba Everdene finally realises she truly adores Gabriel Oak. They have a brilliantly awkward conversation, and then Hardy sets out a sort of philosophy of mature love — the kind that is seasoned, that takes place between adults who have been hurt before, who have been friends first, who know each other thoroughly and who decide to risk their hearts and try again.

This camaraderie is, he says, “the only love which is strong as death — that love which many waters cannot quench, nor the floods drown, beside which the passion usually called by the name is evanescent as steam.” It makes me cry every time I read it, though it’s usually Ian who bursts into tears at the drop of a hat. Being friends with my partner, that feels foundational, a thing I wouldn’t swap for all the world.

My life has changed so drastically in the past year. I still spend a lot of time alone, in my study, as any writer must. I still travel, though nothing like as wanderingly as I did before. If I visit New York now, it’s for a crammed week or two, not great islands of time, and the trips are anyway populated with meetings and friends. Friendship is another thing that’s much easier to manage from the security of a relationship. Because I’m less anxiously reliant on my friends, because I don’t need them so much, I’m more confident, more rooted, less scared to voice divergent opinions, to let myself be seen, which makes the relationships much more healthy.

That isn’t to say fear has been banished entirely. I used to worry I’d never meet anyone and now I live in terror of Ian’s death. He’s the same age as my parents; I know it’s likely that I’ll lose them all at around the same time, a loss so cataclysmic I can barely begin to fathom it. I worry about my sweet husband vanishing into the blind alleys of dementia. I worry about blood clots, bowel cancer, a heart attack, a stroke. When I first met him he had crippling arthritis in one knee, which before the surgery was so bad he couldn’t walk five paces without yelping in pain. At some point the other knee will go too, and our liberty will be restricted once again.

There are more serious concerns. He has two aneurysms, though they are still tiny now. I worry that one could rupture and kill him. I try not to google it too much. He has sleep apnoea, too, the same thing that killed Carrie Fisher. I wake him repeatedly in the night to check he’s breathing. He bats me away with a big paw, mumbling sleepily, “I’m still alive.”

Our best collaboration has been the garden. In a way, I suppose it’s the model of our relationship — carefully enriched and tended by us both, an explosion of flowers followed by quiet fallow periods. We’re in it for life, this marriage, though that might not be the longest stretch of time. We both know what love costs, and what it’s worth. We both know that it doesn’t always come and will most certainly go, but for now, for us, love is the world.

Crudo by Olivia Laing is published on Thursday (Picador £13). Olivia Laing will be discussing her book with Elizabeth Day at the Rialto Theatre in Brighton on Tuesday 26 June. Tickets are available at

Jonsi from Sigur Ros interview | Culture | The Sunday Times

The Sunday Times,
June 24 2018

Last year, Sigur Ros recorded a 24-hour live broadcast of an 828-mile drive around the Icelandic coast, soundtracked by one song they stretched.

Yet the seaside stunt is far from the weirdest thing to happen to these most unlikely rock stars. That would be Ondine, a film starring Colin Farrell, in which a fisherman believes a woman to be a mystical creature because she sings in a spectral voice he thinks has to be from another world. No, he discovers, the woman just likes singing Sigur Ros.

When the band first caught the attention of the music press outside Iceland, they were described with ludicrous adjectives: whales, blizzards, God’s own voice. At the turn of the century, their country was less well known than now. That was before dozens of blockbusters, from Star Wars reboots (black sand) to Prometheus (waterfall), were filmed there; before the national football team beat England and drew with Argentina. The nation felt magical, not just a venue for a weekend break.

Sigur Ros’s second album, Agætis byrjun (1999), launched their dreamy, often anthemic rock, sung mostly in gibberish, onto the world. It has been ubiquitous ever since, championed by luminaries from Radiohead’s Thom Yorke to Tommy Lee of Mötley Crüe, who listens to them curled up in a foetal position. Their music became the go-to euphoria for slo-mo sporting replays, the theme for the BBC’s Blue Planet, Gwyneth Paltrow’s birthing soundtrack. The band have appeared in The Simpsons and Game of Thrones, where they played the minstrels at Joffrey’s wedding.

Strangest of all their activities, though, are the events that the lead singer, Jon Thor Birgisson — aka Jonsi — has been putting on recently with his artist/musician boyfriend, Alex Somers, and the composer Paul Corley, called Liminal Soundbaths. An ambient playlist from one is now available, with more to come. These happenings provide abstract mixes, where little is immediately recognisable until a remix of Untitled 7, off the superb Sigur Ros album ( ) — yes, just parentheses — cuts through the mystery about an hour in, with its gorgeous melody, a reward for patience during the (admittedly pleasant) soundscape noodling.

The other day, the playlist helped me fall asleep on a plane, but that’s no insult. Over 90 minutes, the pace barely lifts above the beautiful and woozy; people have fallen asleep at the Liminal events, too. “We played the Primavera festival, in Spain,” Birgisson tells me, “and one of the promoters fell asleep. Me? I only slept three hours last night. I was really fried. I would love to fall asleep.”

Jonsi on stage in Budapest in 2016
Last week, this Sigur Ros sideline show did three nights in London, at Robert Smith’s Meltdown. It was the most conventional setting yet, given that it was in an actual venue, as opposed to an art gallery (LA) or the great outdoors (Arizona). The event is a new, fluid experiment with sound and light, using some live instruments but, definitely, no band as a focal point.

“It’s very different from a normal gig,” Birgisson says over breakfast in London. The space rocker has come from LA, where he lives, to do prosaic admin such as renewing his US visa.

He is delicate, friendly, with an otherworldliness exacerbated by his one blind eye. “People have different expectations at these shows, and they’re not going to drink beer, be loud and get energised. They lie down and close their eyes. It’s more about being with yourself, maybe. Also, we have dancers,” he continues. “We call them sleepwalkers. We had some naked people, too.” What, walking around?

“We got them through a dance company, but there is no dancing,” Somers says. An enthusiastic American, he seems in awe of everything. “They wander through the crowd, doing two laps holding lanterns. A few weeks ago, we had 12 naked people.”

The audience just accept it? The pair laugh. “They went, ‘Whatever!’” Somers says. “Liminal is evolving at its own pace, which is quite slow.” “This is still such a young idea,” Birgisson says. “Probably, in a few years’ time, we’ll have a residency in Vegas.”

He rolls his eyes when I cite the praise lavished on his band. Would the phrasing be less purple now we know more about where they are from? “Definitely. It’s popular to go to Iceland now,” he says, somewhat sadly. “Our natural resources are trampled on.”

In fairness, their 24-hour broadcast was so full of open roads and green fields, it was the best ad for Iceland since Terrence Malick used the area around the Krafla volcano in The Tree of Life. But Sigur Ros don’t do outlandish things just to get noticed now. Their records tend to go gold, at least; they headline festivals. No, they push odd ideas around to keep themselves amused.

“People think Sigur Ros is really serious, but we’re not at all,” Birgisson says, smiling. “It’s just so fun to challenge people. For instance, our Soundbath event in LA was medicated, as people took one marijuana gumdrop. That was fun. We had 200 people and everybody was high!”

Should you be in the US, you can buy these drugs “inspired by the flavors of foraged Icelandic berries” for $60 from a concoctor of pain relievers. In Britain, of course, this is illegal. What is the recommended intoxicant for a Liminal show here? “We did it in Iceland,” Birgisson says, “and some people took a brandy mixture.”

High, tipsy or sober, Birgisson and co are forcing, gently, their audience to re-engage fully with music at a show. This is the time of phones in the air, recording terrible footage for YouTube: he and Somers agree when I say Liminal is a reaction to that. Its full immersion is less invasive than banning phones at gigs. “Didn’t Grace Jones have that?” Birgisson asks Somers. He nods. Their mobiles were taken off them at a “crazy birthday party this baroness friend of ours threw, where Grace Jones was the surprise musical guest”. Some rock stars, it seems, remain on another planet.

For details of Liminal releases and events, visit

via Jonsi from Sigur Ros interview: strange venues and naked people holding lanterns | Culture | The Sunday Times

MDMA Therapy

Een ‘love drug’ om van je oorlogstrauma af te komen

Honderdduizenden mensen lijden ernstig en langdurig aan posttraumatisch stresssyndroom. Conventionele therapieën bieden pakweg de helft soelaas. Maar oorlogsveteranen in de VS blijken veel baat te hebben bij een nieuwe therapie, met xtc-grondstof mdma. Ook in Nederland komt een proef.

NRC Zoran Bogdanovic

Het is mei 2012 en Nigel McCourry (36) draagt een slaapmasker. Door een koptelefoon hoort de Amerikaanse Irakveteraan meditatiemuziek. Tegenover hem zitten therapeuten: een man en een vrouw. Eerder gaven zij hem een kleine dosis mdma, een kristalvormig poeder dat bekendstaat als love drug en dat de werkzame stof is in xtc-pillen. Zou dit de ex-marinier van zijn posttraumatische stresssyndroom (PTSS) afhelpen?

Een uur na inname creëert zijn brein in het donker een beeld. McCourry ziet drie tentakels om zich heen slaan en wild dansend in elkaar verwikkeld raken.

Hij voelde dat elk tentakel een emotie voorstelde, vertelt hij nu aan NRC via Skype, vanuit zijn werkplek in Sherwood, Oregon. „Schuldgevoel was er een van.” In een vuurgevecht in Irak schoot McCourry twee meisjes dood. Ze zaten in een truck die op hem af reed. De chauffeur had zijn waarschuwingsschoten genegeerd. Toen brak er iets in hem.

Terug in de Verenigde Staten kon hij nauwelijks meer slapen. „Ik had last van nachtmerries en koud zweet.”

Wat de andere twee tentakels voorstelden? „Wantrouwen jegens anderen, en eenzaamheid.”

“Ik kon de trauma’s een plek geven”

Nadat hij in 2004 in de Verenigde Staten was teruggekeerd, hielden militaire artsen stug vol dat hij geen PTSS had: „Mentale ziektes waren bij de mariniers toen nog een taboe. Ik was een emotioneel wrak, maar kreeg geen diagnose. Toen vroeg ik me af wie gek aan het worden was: de wereld, of ik?”

McCourry vond het steeds moeilijker zich te concentreren op de simpelste taken, of bijvoorbeeld zijn aandacht bij een gesprek te houden. „Ik praatte steeds minder met vrienden en bekenden. Ook was ik bang dat vertellen over de gebeurtenissen in Irak hen eveneens zou traumatiseren.”

Zonder nachtmerries

De tentakels waar McCourry mee worstelt, ziet hij tijdens de therapiesessie van bovenaf. „Ze hadden geen grip meer op me.” Voor het eerst kan hij pijnlijke herinneringen uit Irak ophalen en delen met de therapeuten zonder in te storten. Wat jaren zwijgen en vele bezoeken aan de psycholoog niet oplosten, lukte in een acht uur lange therapiesessie met mdma: „Ik kon de trauma’s een plek geven.”

De nacht erna slaapt hij voor het eerst weer zonder nachtmerries. Na nog vier sessies en een controle krijgt hij te horen dat hij geen PTSS meer heeft. „Eindelijk voelde Irak niet meer als gisteren. Het voelde als acht jaar geleden.”

McCourry is een van 107 veteranen die in 2012 meededen aan een Amerikaans onderzoek naar psychotherapie met hulp van mdma. Bij hen waren andere therapieën niet aangeslagen. Het onderzoek, onder toezicht van de Amerikaanse ‘medicijnenwaakhond’ FDA, is succesvol afgesloten. Deze zomer begint de eindfase: een zogeheten dubbelblinde test waaraan ruim tweehonderd veteranen deelnemen. Een deel krijgt een placebo, anderen mdma. Als de resultaten goed zijn, kunnen psychiaters en psychologen in de VS de drug in 2022 gaan gebruiken om PTSS-patiënten te behandelen.

„En als het meezit, een paar jaar later ook in Nederland”, zegt Eric Vermetten. Hij is als kolonel-arts en -psychiater bij defensie en als bijzonder hoogleraar aan het Leids Universitair Medisch Centrum gespecialiseerd in behandeling van psychotrauma’s. Vermetten gaat het eerste Nederlandse onderzoek leiden naar behandeling van PTSS met mdma. Dat begint na de zomer bij de Arq Psychotrauma Expert Groep in Diemen, een samenwerkingsverband van een aantal instellingen die zich richten op trauma. In Amerika kreeg hij training van onderzoekers die meewerkten aan de onderzoeken daar.

Arq schat dat Nederland enkele honderdduizenden mensen met PTSS telt, vooral oorlogsveteranen, slachtoffers van (seksueel) misbruik en getuigen van ernstige gebeurtenissen. Een exact cijfer is er niet; veel mensen zoeken uit angst en schaamte geen hulp.

Volgens Vermetten is onderzoek naar de nieuwe therapie belangrijk. De laatste decennia is weinig vooruitgang geboekt in de bestrijding van PTSS. „Als therapeut wil je met de patiënt terug naar het moment van het trauma om de gebeurtenis te verwerken. Maar dat is het laatste wat een persoon met PTSS wil. Het trauma herbeleven is doodeng.”

Dat is waar mdma kan helpen. De stof vermindert angst en laat veel oxytocine en serotonine in de hersenen vrijkomen. Dat leidt tot liefdevolle emoties en zelfacceptatie. In essentie verschilt therapie met mdma niet veel van beproefde psychotherapeutische methodes als EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) en cognitieve gedragstherapie: genezing vereist confrontatie met het trauma.

“De herbeleving duurde misschien drie minuten, maar in die tijd verwerkte hij het trauma”

Vermetten noemt het voorbeeld van een Amerikaanse Irakveteraan die tijdens een vuurgevecht voor de keus stond: zijn brandende kameraad redden of voor zichzelf kiezen en terugschieten op de vijand. Hij koos voor het tweede. Schuldgevoelens wekten heftige PTSS op. „Hij kon het zichzelf niet vergeven en had last van paniekaanvallen bij de gedachte aan de gebeurtenis”, zegt Vermetten. „Maar tijdens de mdma-sessie omschreef hij de scène in geuren en kleuren, zonder een moment in paniek te raken. De herbeleving duurde misschien drie minuten, maar in die tijd verwerkte hij het trauma. Nacontrole bevestigde dit enkele weken later: hij had geen PTSS-symptomen meer.”

Vooralsnog spreken de Amerikaanse onderzoekers van minimale risico’s bij therapie met mdma. Maar in Nederland vallen jaarlijks zo’n acht doden bij gebruik van xtc-pillen, waar mdma in zit. Is de stof niet te gevaarlijk als hulpmiddel? Vermetten vindt van niet. „Mensen met hartkwalen lopen een verhoogd risico. Daar testen we vooraf op. Ook krijgt de patiënt een lagere dosis dan in xtc-pillen zit.”

En de beruchte ‘dinsdagdip’, het verschijnsel dat sommige recreatieve gebruikers tot een paar dagen na inname van mdma of xtc last van depressieve gevoelens hebben? Vermetten: „Door de lage dosis is de kans hierop bij therapie met mdma klein. Maar voor de zekerheid blijft de patiënt de eerste nacht op de kliniek slapen en volgt de dag erop een nagesprek. De week erna zijn er dagelijks telefonische controles.”

Geen tijd om te huilen

Raoul Janssen (53), een stoere Brabander, heeft al jarenlang slapeloze nachten na een militaire missie in Bosnië in 1993. Die gingen gepaard met pijnlijke ontstekingen, overal in zijn lichaam: iets optillen leidde soms tot heftige pijnscheuten. Ook leed hij aan concentratieverlies en woedeuitbarstingen. „Mijn lontje werd steeds korter, totdat ik er geen meer had.” Zijn breekpunt lag in een tehuis in Sarajevo. Hij haalde het lijk van een klein meisje uit bed. „Ik dacht dat ze sliep.” Erbij stilstaan lukte een paar tellen. „Daarna moet je door; geen tijd om te huilen.” De PTSS ontwikkelde zich na thuiskomst.

Na vijftien jaar opkroppen zocht Janssen hulp. Hij kreeg EMDR-therapie, door een koptelefoon hoorde hij piepjes die afleidden als hij over het trauma sprak.

I hate it and I love it”, zegt Janssen. „De therapeut nam hele dagen die ik doorbracht in Bosnië met me door. Als hij merkte dat ik in een negatieve spiraal belandde, zei hij: ‘Houd dat gevoel vast.’ Tijdens EMDR was de herbeleving van een trauma drie keer zo heftig.” Zó heftig dat hij tweemaal een eind aan zijn leven wilde maken. „Ik heb met de auto bij het spoor gestaan, de andere keer wilde ik een kanaal in rijden.”

Maar de therapie sloeg aan. Na twee jaar EMDR verdwenen de ontstekingen en kon hij weer gesprekken voeren zonder boos te worden. Inmiddels gaat het beter met hem, maar slapen blijft een probleem. „Twee, drie uur slaap per nacht – meer zit er nog niet in.”

Waar bij conventionele therapieën als EMDR de behandelaar de patiënt naar het traumamoment ‘stuurt’, gebeurt dat bij therapie met mdma ‘vanzelf’, vertelt psychiater Vermetten. „Dat is ook het verbazingwekkende hieraan. Het hoeft niet op commando. Tijdens een sessie gaat de patiënt zelf terug naar het trauma. De mdma vermindert de weerstand en de angst om erin te duiken. De therapeuten zijn er om het proces te begeleiden.”

Alleen bij ‘enkelvoudig trauma’, een incident dat op tijd behandeld wordt, is PTSS volgens de Arq Psychotrauma Expert Groep volledig te genezen. Bij mensen met complexe vormen van de stoornis, zoals McCourry en Janssen, ligt dat anders. Met bestaande therapieën kunnen psychotherapeuten ongeveer de helft van hen helpen. Arq: „Helaas komen ook die patiënten niet helemaal van de stoornis af. Ze hebben last van chronische klachten of krijgen een terugval.”

“Ik heb met de auto bij het spoor gestaan, de andere keer wilde ik een kanaal in rijden”

Ook McCourry beleeft momenten die hem terugbrengen naar het trauma. Beelden op tv, een geur die doet denken aan Irak. „Voorheen verpestte dat heel mijn dag, nu kan ik nare gevoelens binnen een kwartier van me afschudden.”

Een jaar na het onderzoek waaraan McCourry deelnam, bleek dat 68 procent van de 107 veteranen geen PTSS-symptomen meer had. Daarvoor hadden ze gemiddeld 17,8 jaar last van de stoornis. En de onderzoekers zien hooguit „minimale gezondheidsrisico’s”.

Veelbelovend, vindt Vermetten. Maar hij maant ook tot voorzichtigheid. „Mdma staat bekend als illegale drug. Door deze reputatie is het extra belangrijk dat de komende onderzoeken zorgvuldig en professioneel worden uitgevoerd.”

Parallel aan zijn Nederlandse onderzoek komen er studies in andere Europese landen met samen zo’n dertig tot veertig patiënten. Als de resultaten net zo goed zijn als in de VS, worden die voorgelegd aan Nederlandse College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Dat kijkt er samen met het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu naar, en uiteindelijk kan dat leiden tot toelating in Nederland. Voor de Europese markt neemt het Europees Geneesmiddelenbureau na een soortgelijke procedure een beslissing.

Wanneer de behandelmethode in Nederland beschikbaar kan zijn, is lastig te zeggen, zegt Vermetten. „Als het meezit over vijf, zes jaar.”

Dan moeten ook therapeuten worden getraind om de methode te kunnen toepassen. Nu gebeurt dat alleen nog in de VS. Daar worden psychiaters en psychologen opgeleid door de non-profitorganisatie Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies (MAPS). Die stimuleert wetenschappelijk onderzoek naar psychedelica (geestverruimende drugs) en is de motor achter het mdma-onderzoek in de VS.

Toelating van mdma

Wat MAPS in Amerika is, wil de Amsterdamse stichting OPEN in Europa worden. Zij organiseert lezingen en congressen om wetenschappelijke aandacht te wekken voor de therapeutische effecten van middelen als lsd, psychedelische paddestoelen en mdma, en wil de kennis erover bundelen. „De door MAPS gefinancierde studies zijn klein, maar heel succesvol”, zegt OPEN-voorzitter Joost Breeksema (35), filosoof en adviseur over drugsbeleid. „Reden genoeg om in Europa hetzelfde te doen.”

Ondanks de illegale status is mdma in Nederland niet moeilijk te krijgen. Op internet staan talloze verhalen van mensen die claimen dat ze hun trauma (deels) verwerkt hebben door mdma op eigen houtje in te nemen. Breeksema raadt iedere vorm van zelftherapie met psychedelica resoluut af. „Fysiek zijn de gezondheidsrisico’s klein, maar deze middelen kunnen psychologische schade veroorzaken en symptomen verergeren. Het heet niet voor niets ‘mdma-geassisteerde psychotherapie’. Een veilige omgeving en een therapeut die je vertrouwt zijn essentieel.”

OPEN wil die therapeuten gaan trainen in toepassing van mdma. Breeksema: „Bij deze sessies komen negatieve emoties naar boven. Het vergt van een therapeut veel inlevingsvermogen, flexibiliteit en kunde om de patiënt daarbij te begeleiden. Dat is ook zo bij nu al goedgekeurde therapieën, maar een acht uur durende sessie met mdma is toch net wat anders.”

In september gaat MAPS in Nederland 55 Europese therapeuten trainen. „Geen toeval”, zegt Vermetten. „Arq en OPEN willen Nederland pionier maken op het gebied van mdma-geassisteerde therapie.”

In de VS kijkt MAPS uit naar legalisatie van de therapie. „Als het zover is”, zegt woordvoerder Brad Burge via Skype, „kunnen we tienduizenden therapeuten trainen. Ook gaan we mdma produceren en verkopen aan zorginstellingen in de VS.” Dit zou de stichting, die nu via crowdfunding aan haar geld komt, vaste inkomsten kunnen bezorgen. Burge: „Dan stromen de miljoenen binnen en kunnen we meer onderzoek naar therapeutische effecten van psychedelica financieren.”

Sinds de uitvinding van het antidepressivum prozac, eind jaren tachtig, waren er op het gebied van mentale ziektes maar weinig doorbraken. Wordt dat anders door de geestverruimende drugs? Burge: „Als de middelen goed blijken te werken, waarschijnlijk wel. Er is een grote groep mensen bij wie antidepressiva en bestaande therapieën werken. Maar anderen kunnen baat hebben bij een sessie bij de therapeut met lsd of mdma.”

Janssen, nog steeds werkzaam bij defensie, heeft „een afkeer van drugs”. Toch zou hij bij legalisatie interesse hebben in mdma-geassisteerde psychotherapie. „Als het kan helpen… Waarom niet?”




Bibeb interviewt Escher: ‘Ik vind wat ik zelf maak het mooiste en ook het lelijkste’

In 1968 gaf M.C. Escher met tegenzin toe aan een gesprek met interviewer Bibeb. Nu, vijftig jaar later, volgt er een documentaire over de wiskundige principes van de kunstenaar. ‘Ik merk wel dat ik te doen heb met iemand die niets van de techniek afweet.’


Het vraaggesprek dat VN’s meesterinterviewer Bibeb deze maand vijftig jaar geleden heeft met de dan al wereldberoemde graficus M.C. Escher is uitzonderlijk. Zo uitzonderlijk, dat de makers van Escher-documentaire Het oneindige zoeken, Marijnke de Jong en Robin Lutz, ontzettend blij zijn als ze het artikel, dat op 20 april 1968 werd gepubliceerd, onder ogen krijgen. Het is een ‘geweldig open’ gesprek, schrijft De Jong ons, waar ze in de film ‘heel dankbaar gebruik van hebben gemaakt’.

Het uitgangspunt van de documentaire van Lutz en De Jong is een passage uit een brief die Escher in 1969 schreef aan een Amerikaanse verzamelaar: ‘I fear that there is only one person in the world who could make a really good film about my prints: myself.’ Het leidde ertoe de makers enkel eigen woorden van Escher gebruikten om een beeld over diens leven en werk te schetsen. En dat zorgde er weer voor dat onderstaand vraaggesprek een belangrijk onderdeel van de film is.

‘Nee, ik voel er niets voor,’ zei de graficus M.C. Escher toen ik hem vroeg om een interview. En: ‘Goed, als u dat risico nemen wilt’ zei hij, na mijn voorstel toch naar hem toe te gaan en af te wachten, hoe we op elkaar zouden reageren. Wat nu volgt is het resultaat van twee middagen in zijn atelier in Baarn. Dat wordt, net als de rest van het huis, door een grote omringende tuin gescheiden van de weg en de buren. We zitten naast elkaar bij de tekentafel, waarboven, aan een stok, pas afgedrukte houtgravures drogen. Verder hangt nergens werk van hem, ook niet in zit- en eetkamer. Hij verdraagt het niet om zich heen. Op een kast: bollen, kubussen, prisma’s van papier, hout en glas.

M. C. Escher (mager, vrij lang, blik — althans nu — speels, uitdagend): ‘Mijn werk heeft niets met de mens, niets met psychologie te maken. Ik ben veel celebraler dan Willink. Ik wens helemaal niet diep te zijn. Ik weet dat ik in dit werk niets verberg. Als Carel Willink een naakte juffrouw in een straat schildert, denk ik: wat heeft die juffrouw daar te maken? Meneer Willink zegt: in drie dagen smijt ik dat naaktje erop. Waarom doet hij dat? Die rookwolk vind ik wel leuk, een aardig idee, maar die twee naakte juffrouwen, de ene groter en dichtbij, de andere verderop en klein… nee. Dat hij die huizen zo schildert, daarop zeg ik: ja… de gevels maken op mij de indruk van iets lugubers. Het is dus een lugubere straat. Mijn werk is niet luguber. Als je Willink vraagt: waarom zijn die naakte juffrouwen daar, krijg je geen antwoord. Bij mij krijg je altijd antwoord als je vraagt: waarom…’

Ik (wijs in zijn boek ‘M.C. Escher, grafiek en tekeningen’ een prent aan): ‘Waarom zit dat mannetje achter tralies?
‘Het gaat niet om dat mannetje maar om het huis, dat helemaal ónmogelijk is. Ik moest die onmogelijkheid illustreren met figuurtjes, het mannetje is er één van.’
Hij is de enige, die er niet uit kan. Bent u het?
‘Best mogelijk. In ieder geval heeft de jongen op de bank (buiten het kubusachtige huis zonder gevels) alleen aandacht voor de kubus’ (in z’n hand).
Bent u die jongen?
‘Ik ben liever de man met de kubus dan de gevangene, misschien ben ik een projectie van beiden. Maar het gaat mij alleen om het leuke idee: dit is een onbestaanbaar huis, een impossible object.’

Belvédère (1958 Litho), MC Escher, The M.C. Escher Company, B.V.

Ik, na bladeren in het boek: ‘En dit?
‘Dat heb ik getekend in de gewelven van de St. Pieter in Rome. Hierin ligt het lijk van een bisschop en dat — (grote sprinkhaan, soort Doodbidder, op de borst van het stenen beeld van de bisschop, op de deksel van een sarcofaag) — is een Biddende Jonkvrouw. De vrouwelijke exemplaren eten bij voorkeur zes, zeven echtgenoten op. Kijk, die geweldige grijparmen. Ze zit doodstil te wachten tot een echtgenoot op de proppen komt en daarbij in een houding of ze bidt! Ik dacht, je moet de onzin van het bidden… ’t Is een persiflage, maar ook ernstig bedoeld. Hij kijkt er ernstig bij en zij ontzettend wreed. ’t Is een vreselijke aanstelster, doet of ze bidt… Ze kwam op m’n papier zitten, ik heb haar zo kunnen natekenen.’

Dit heeft toch wel met mensen te maken.
‘Dat is geen goed voorbeeld. Ik heb dit gemaakt op de grens van een nieuwe periode, het valt erbuiten.’
Ik blader in het boek:‘Ik ga er nog eentje uitkiezen.
‘Ik merk wel dat ik te doen heb met iemand die niets van de techniek afweet.’
‘U zegt, ik zal er nog eentje uitkiezen. Wat ik doe is heel iets anders dan schilderen. Willink maakt een eenling. Ik nooit. Ik maak iets om te vermenigvuldigen, omdat dat in me zit.’


Deze is vreemd, als je lang kijkt word je duizelig.’
‘Die is interessant. Ik heb die gemaakt in de St. Pieter. Ik zat daar (hoog in de koepel) enige uren lang. Telkens kwamen er vreemdelingen langs, die zeiden: gut wordt u niet duizelig. Dan zei ik ja, dat is juist de bedoeling. Dat is de kwintessens van deze prent. Ik wou het gevoel van duizeligheid uitbeelden. Toen ik die maakte wist ik niet, dat waar verticalen samenkomen je in het nadir kijkt.

U bent knap in wiskunde, he?
Escher schiet in de lach: ‘Helemaal niet. Ik heb er nooit voldoende voor gehad. Het leuke is, ik schijn wiskundige theorieën aan te snijden zonder het zelf te weten. Nee hoor, ik was een heel dom jongetje. Ik heb een ellende gehad op de burgerschool. Het enige lichtpunt was de tekenles, niet omdat ik zo goed tekenen kon, maar omdat het het enige soelaas was in een afschuwelijke tijd. En te denken dat wiskundigen hun boeken illustreren met mijn plaatjes. En ik met al die wijze mannen omga als frère et compagnon. Men denkt altijd dat mathematici stoffige oude heren zijn. Ze zijn vrolijk, kinderlijk, erg speelzuchtig, met al hun dikke koppen die barsten van de kennis zijn het kwajongens.’

Denkt u nog wel es aan die schooltijd?
‘Ik heb nog tien jaar daarna angstdromen gehad.’

Mathematici zijn vrolijk, kinderlijk, erg speelzuchtig, met al hun dikke koppen die barsten van de kennis zijn het kwajongens.

Werd u gesard?
‘Nee, de leraren plaagden me niet, maar de angst niet mee te kunnen. En als je nu bedenkt dat grote wiskundigen mijn werk interessant vinden, omdat ik in staat ben hun theorieën te illustreren. Ze kunnen zich helemaal niet voorstellen dat ik zo slecht was in wiskunde. Ik snap er zelf ook niets van. Ik begreep niet dat je iets moest bewijzen wat iedereen ziet. Ik zag het, ik wist, het is toch zo… Maar jawel hoor, je moest het bewijzen. Ik ben er bovenuit gekomen toen ik me realiseerde, dat ik wat anders kon. Ik dacht, dat ik een nietsnut was.’

Hoe deden ze thuis?
‘Ik kom uit een milieu waar geen artiesten in waren en ja, dat heeft wel m’n werkkracht gestimuleerd, ik wou tonen dat ook een artiest, nou ja, ik heb een hekel aan dat woord, het wel een eindje schoppen kan. Ik was een rare eend in de bijt, he? ’t Is gewoon een kwestie van zelfvertrouwen. Mijn zoons zijn alle drie exact ontwikkelde mensen. Ze vinden het niet zo geweldig wat ik maak. Ze hebben gelijk. Een wetenschaps-mens is betrouwbaar, een artiest niet. Wij hebben geen normen. Als een man van de wetenschap iets doet wat niet goed is, wordt hij op z’n vingers getikt. Kunstenaars doen maar wat. Op enkele uitzonderingen na, zoals Dali, daarvan zie je dat ie wat kan, afgezien van het feit dat hij gek is.’


‘Deze twee in de lucht zwevende spiralen die een geheel vormen en het hoofd van een man en een vrouw weergeven is luguber.’
Helemaal niet. Ik heb eerst die (een spiraal waarop de ogen, mond, het voorhoofd van een vrouw) gemaakt maar ik kan niet goed hebben dat iets wordt afgesneden. Ik dacht, waarom is dat mens hier afgesneden? Toen heb ik die twee gemaakt, die een eindeloosheid hebben. ’t Is ook bedoeld als reactie tegen beeldhouwers. Ik zie daar een beetje op neer, nee dat is niet goed gezegd, beeldhouwers zijn te beperkt. Ze denken zelf dat het heel wat is, maar boetseren kan iedereen. Tekenen is veel moeilijker, veel onstoffelijker.

Band (1956 Litho). MC Escher, The M.C. Escher Company, B.V.

Wij kunnen veel meer suggereren. Ik heb deze in ’35 gemaakt. Toen keek geen mens er naar om, nu verkoop ik ze nog voortdurend, vooral naar Amerika — Ik kan van m’n werk onbegrijpelijk veel verkopen. Ik zou miljonair kunnen, zijn. Als ik in m’n atelier assistenten had, die ik zou laten werken, zouden ze de hele dag houtsneden moeten afdrukken om aan de vraag te voldoen. Ik denk er niet aan. Wat moet ik met het geld? Ik heb drie zoons, die hebben het goed. Nog meer centjes, daar kunnen ze alleen maar slecht van worden.’

‘Sinds wanneer kunt u zoveel verkopen?’
‘’t Wordt hoe langer hoe erger. Sinds zes, zeven jaar is het nijpend, kan ik het lang niet aan. Vooral na m’n boek, maar al vóór die tijd ging het aardig.’

Hoeveel vraagt u voor een afdruk?
‘Vierhonderd gulden, dat is eigenlijk te weinig omdat de vraag te groot is. Van deze alleen al (zijn bekende Dag en nacht: witte en zwarte vogels die elkaars achtergrond vormen boven een wit dag en een zwart nachtlandschap, tevens elkaars spiegelbeeld) kunnen de Amerikanen niet genoeg krijgen. Het gaat maar door. Er wordt wel gevraagd hoe groot de oplage is. Er is geen oplaag. Ik druk bij zolang ik kan. Het gaat hier om de idee van de vlakvulling door object en achtergrond. Je kan niet zowel die witte als de zwarte vogels zien. Néé, dat kunt u niet.
Ik heb het met een oogarts erover gehad. Onze ogen zijn gewend aan het fixeren van een bepaald object, op dat moment is alles eromheen achtergrond. Als ik u aankijk, zie ik niet tegelijk die kast. Het is zeker niet diepzinning.’

Dag en nacht (1938, Houtsnede). MC Escher, The M.C. Escher Company, B.V.

Was u opgewonden door die vondst?
‘Ja. Ik was veertig, dat is de leeftijd waarop de meeste mensen het scherpst zijn. Het is wel een piek in het menselijk leven. Het was een heel rijke tijd voor mij. Ik was toen uit Italië weg. Ik was het Italiaanse landschap, de architectuur kwijt en er moest iets anders voor in de plaats komen… Dat stimuleerde het ontstaan van innerlijke beelden.

Mijn vader leefde toen nog, hij is 96 geworden. Hij schudde z’n wijze hoofd van ingenieur. Ik kom uit een familie van exact ontwikkelde mensen, hij vond het métier van mij maar zo zo… Hij heeft nooit geweten dat het een geldbron zou zijn. Het is gewoon een bankbiljet. Je drukt het af en dan krijg je er zoveel voor. Een grote lap bankbiljet, ’t is eigenlijk gewoon geld drukken. Ik doe het met een benen lepeltje. Ik gebruik geen pers. De ouwe Japanners deden het ook zo. ’t Is veel beter maar het duurt veel langer. Maar ’t is ook het behoud van de plank. Na dertig jaar is die nog uitstekend.’

Hoe ging het toen u niets verdiende?
‘Mijn ouders waren gelukkig vermogender dan die van vele collega’s. Moeite om aan de kost te komen heb ik nooit gehad. Ik heb nooit armoede gekend, ik kon doorzetten wat ik zelf wou… Maar zelf wist ik de waarde er helemaal niet van.’


‘U had het daarnet over Willink.’
‘Ja, ik bewonder z’n vakmanschap. Het valt me een beetje van hem tegen dat hij zoveel aandacht aan seks schenkt. Maar ja een mens is zoals hij is en Willink heeft getoond dat hij wat kan. Ik heb een vriendje dat seks ook zo verschrikkelijk belangrijk vindt, maar de ontwikkeling van de menselijke geest gaat ver boven de seks uit. Ik vind al die artikelen over sex, daar zit iets hinderlijks in, een grote overdrijving. Net of er niets anders bestaat.’

Natuurlijk, lichaam en geest zijn één, natuurlijk. Goed, ik ben er een beetje af, niet alleen door m’n leeftijd. Ik ben voor de vierde keer in m’n buik geopereerd, dan (lacht) praat je wel anders hoor. Het is voor mij nu een gesloten terrein. Hoe het vroeger was, komt niet ter sprake. Ik vind seks, ach al deze dingen nu een beetje belachelijk. De mensen denken dat alles erom draait… Mijn werk is er los van. Nu kan je zeggen ouwe steriele kerel… maar er zijn vele andere aandriften.

En ik kan wel medelijden hebben met Willink. Ik sta op een ander plan nu, terwijl hij, naar ik begrepen heb, er nog midden in zit. Kort geleden ben ik geïnterviewd door iemand van een Engels blad. Ze hadden het per brief aangevraagd. Ik wist niet wie er komen zou. Het bleek een hippie te wezen. Een heel aardig hippie, in een leren rokje tot hier, zwart leren billen. Ik moest er zo om lachen. Ze heeft een leuk stuk geschreven, ook met kritiek hoor. Nou, ze vond me om te zien een negentiende-eeuwse figuur, burger lijk… ik begrijp dat wel, zo’n kind komt uit Londen in het ingeslapen Baarn…

Ik heb het hier (de drukproef), ze schrijft… his goaty beard… Ze vond me een ouwe vent met een geitesik. En gisteren kreeg ik bezoek van Engelse artiesten, een man en een vrouw. Hij uitgedost als paljas, helemaal in blauw en rood. Zij met hele kringen om de ogen. Wel leuk hoor. Love- innetjes. Kwamen bloemen aanbieden. Ik begrijp het niet. Aan de ene kant waarderen ze mijn werk, terwijl ik niets zie in wat ze nu maken. Ik wandel steeds in raadselen. Er komen telkens jongelui die zeggen: u maakt ook opart. Ik weet helemaal niet wat het is, opart. Dit werk maak ik al dertig jaar lang.’

Ik begrijp het niet. Aan de ene kant waarderen ze mijn werk, terwijl ik niets zie in wat ze nu maken. Ik wandel steeds in raadselen.

Voor welke buitenlandse bladen bent u nog meer geïnterviewd?’
‘In Time en Life heeft een artikel over me gestaan. Ik vroeg de journalist, wat krijg ik daar nou voor. Die man zei: ik betaal geen cent, maar je zal er van horen. En er kwamen brieven uit de hele wereld, tot uit Honoloeloe toe. Nog steeds trouwens.’

Dr. L. Gans zei dat u als lastig bekend staat.’
‘Hij heeft me gevraagd voor die Bols Taverne. Maar dat wil ik helemaal niet. Dat is voor jonge kunstenaars die het moeilijk hebben. Lastig, ja, kunsthandelaars vinden mij lastig. Ik doe het allemaal zelf he, wat heb je aan zo’n tussenman. Ik heb maar één prijs, dat betekent dat de kunsthandel duurder moet zijn. Nou weet ik wel, die mensen moeten ook leven, het is een métier. Of métier, het is gewoon winkeliersmentaliteit. Zo geweldig bewonderen kan ik het niet. Ze hoeven zich er niet op te laten voorstaan, wij doen het.’


Hebt u de tentoonstelling van Rauschenberg gezien?’
‘Daar weet ik niets van. Een vriend zei, ga mee, dan lach je je rot. Ik ben er niet geweest. Ik weet niet waarom je je rot lacht. Willink zegt dat De Wilde voor één ding honderdduizend gulden wou geven. Dat in Nederland dergelijke toestanden worden geduld, dat ze door de museummensen worden geduld is onaannemelijk. Ze zijn stapelgek. Het is het sprookje, de kleren van de keizer. Hele volksstammen gaan mee… Maar ik wil het niet te erg veroordelen. Ik weet het niet, ’t is een gesloten deur voor mij.’

Heeft het Stedelijk werk van u?’
‘Heel weinig. Boymans wel, een flinke collectie. Sandberg voelde er niks voor. Zag terecht, dat het niet modern was. ’t Kan mij helemaal niet schelen. Ik kan op dit moment toch niet aan wat ze vragen. Mijn lange prent Métamorfose komt nu zes maal vergroot geschilderd op de postkantoormuur in Den Haag. Ik moest er drie meter bij maken. In totaal zijn er nu zeven, dat wordt twee-en-veertig meter. In zwart, wit en kleur. In juni is er al een stukje te zien, dat zal dan groeien… ’t Kost verschrikkelijk veel geld. Ik ben óók niet goedkoop. Ik vind het op m’n ouwe dag een soort zwanezang. Ik heb aan de drie meter, die erbij moesten, een half jaar gewerkt.

Zwarte en witte blokken veranderen in salamanders, die honingraten worden, daarna larven, bijen, zwarte vogels, terwijl uit de achtergronden witte vissen ontstaan die in de tegengestelde richting zwemmen.

Ik had wel sterk de idee, kan ik het wel volbrengen… Ik ben vier keer geopereerd, de laatste keer in Toronto en het verdomde lichaam moet je iedere dag verzorgen, dat kost tijd. Metamorfose heb ik dertig jaar geleden gemaakt, gek dat men er weer op terug komt …Ir. Bast, toen nog directeur-generaal van de PTT, had gezegd, als je mij een plezier wil doen, nemen jullie een ding van Escher. Hij had het in zijn vergaderzaal en als hij zich verveelde, keek hij ernaar. Hij zei, ’t is leuk voor mensen die in de rij staan, dan zien ze vogeltjes, vissen… Kijk.’

Escher rolt de zeven meter lange prent uit. Zwarte en witte blokken veranderen in salamanders, die honingraten worden daarna larven, bijen, zwarte vogels, terwijl uit de achtergronden witte vissen ontstaan die in de tegengestelde richting zwemmen.

‘Zodra je het een oogje geeft begint het te leven en als je het een bek geeft, is het al een dier. Hier veranderen vogels in ruiten, dan wordt het plastisch, kijk kubussen, een huisje, een stad. Het aardige van de opdracht was, dat het m’n eigendom blijft. Ik mag het verder verkopen. Ik heb het in z’n geheel al naar Amerika verkocht.’


De stad verandert in een schaakbord. Schaakt u?
‘In Zwitserland zaten we ’s winters opgesloten in de sneeuw, daar was ik lid van een schaakclub. Ja, wat moest ik doen in die ellendige sneeuw. Daar heb ik die rare ideeën gekregen van vogels, vissen, lucht, water.’
‘Dat is helemaal voor jullie verantwoording. Ik heb nooit bij een psychiater op de stoel gelegen. ‘’t Heeft ook iets van toveren. Houdt u van sprookjes?
‘Vroeger heb ik veel van Grimm gehouden. Als kind, ook als jongen was ik er enorm door gegrepen. Nu herlees ik The Hobbit, van Tolkien, de tocht van die dwergen. Er is geen werkelijkheid bij. Waarom (blik van alle speelsheid ontdaan) moet je net je neus gedrukt worden op die ellendige werkelijkheid. Waarom mag je niet spelen.’

Waarom vraagt u dat?
‘Soms heb ik het gevoel: mag dat nou wel. M’n werk is niet ernstig genoeg. Als je dit doet, terwijl op de tv die afschuwelijke Vietnam geschiedenis… Ik heb vrienden, toneelmensen, die woedend zijn omdat ik niet meega naar de schouwburg. Ik heb een keer ‘De dood van een handelsreiger’ gezien, een prachtig stuk, maar ik wil er niet meer heen. Daarom leef ik niet. Het leven is ellendig, dat weet ik ook wel. Ik lig niet voor m’n plezier wakker. Ik slaap slecht, als ik wakker lig neem ik The Hobbit. Die beschrijvingen zijn zo echt alsof hij er zelf heeft gewoond.

Ik leef helemaal in dat bos met de spinnen, dat is ook een werkelijkheid: géén werkelijkheid. Ik weet niet goed wat ik beginnen moet met de werkelijkheid, m’n werk heeft er niets mee te maken. Ik weet dat het fout is. Ik weet dat het je plicht is om mee te douwen, mee te helpen opdat het zich alle maal ten goede keert. Maar ik ben niet geïnteresseerd in de mensheid. Ik heb een grote tuin om me al die lieden van het lijf te houden. Maar in m’n gedachten komen ze binnen. Roepen ze: wat moet jij met die grote tuin. Daar hebben ze gelijk aan. Maar ik kan alleen werken als ik niet merk dat ze er zijn.

Ik voel niet zo broederlijk. Ik heb een stuk of drie, vier vrienden nog van de burgerschool in Arnhem. Die zoek je dan uit, omdat ze bij je passen. Ik heb ze niet losgelaten. Sommigen zijn dood.’


Een bewonderaarster van u zei: aan z’n werk te zien zou je zeggen dat hij wreed is.
‘‘t Heeft niets met wreedheid te maken. Misschien is ze boos dat ik niet genoeg van de mensen houd, hen afwijs. Het kan ook een soort angst zijn voor de mens. Ik was als jongen erg kwetsbaar. Daar komt bij, hier in Holland mag niks. Ik herinner me dat ik in Den Haag liep met een rol tekenpapier onder m’n arm. Plotseling riep iemand in m’n gezicht: Ik met me rol! En hoe vaak ik niet uitgescholden ben: vanwege m’n sikje. Bè roepen ze, bè.’ Lacht. ‘M’n zoon is erg anti-Hollands. Ik ben het op mijn manier ook wel.’

Hoe kwam u op dat dier met vier mensenvoeten. U noemt het Wentelteefje, het loopt trappen op en af en als het haast heef kan het zich oprollen.
‘Dat idee kreeg ik toen ik op de fiets zat. Ik dacht, wat idioot, nou rol ik met wielen over de grond, dat gaat veel makkelijker dan te voet, dat knippen. God heeft vergeten dat wiel te maken, dat is stom geweest, daarom moet ik het maar doen. Ik heb het beest eerst moeten boetseren. Daarmee heb ik nooit moeite, met tekenen wel, dat kan ik niet goed, dat vind ik verschrikkelijk moeilijk, tekenen.’

(1951 Litho). MC Escher, The M.C. Escher Company, B.V.

Hij neemt uit een kist drie Wentelteefjes van klei in gestrekte, in halve en helemaal opgerolde houding. Zet er een verdroogde kikker naast en een enorme mier van klei, op een gasplaat.

‘Willink weet niet waarom hij die naakte juffrouw in de straat zet, maar ik heb die mier gebuikt omdat een mathematicus uit Engeland me schreef: als je plannen hebt om een hand van Möbius te maken, dan moet je, om te illustreren dat die band maar één oppervlak heeft, er een mier in zetten, want die loopt maar door. Deze heb ik heel goed bestudeerd. Ik had hem uit het bos. Hij liep als een razende rond, na drie dagen was hij dood en een goed model. Nog voordat hij verkrampt was, heb ik hem vastgelijmd aan de pootjes. Het gekke is, het is geen echte mier, maar een grote Haarboskever. Toch zat hij in een mierenhoop, wat deed hij daar? Dat hij geen mier is zie je aan die knobbel. Meneer Hillenius zal dat leuk vinden. De knobbel heb ik eraf gelaten natuurlijk. Neemt van de stok boven m’n hoofd een prent waarop de Band van Möbius, in de vorm van een brede achtbaan, waarin zeven grote rode mieren kruipen. En toont de drie planken die voor deze afdruk nodig zijn, één voor het zwart, het rood en het grijs.

Band van Möbius II (1963, Houtsnede). MC Escher, The M.C. Escher Company, B.V.

Vroeger wist ik niet wat tijd was, ik ging maar door. Daar bestond mijn leven uit. Uit weinig meer dan dat. Nu, als ik met iets bezig ben, heb ik angst, denk ik elk ogenblik, misschien is het het laatste, tussen twee prenten in vind ik zelfmoord een aardige gedachte. Ik zou een club op willen richten van zelfmoordenaars. Alleen na je zeventigste kan je lid worden en het moet onder leiding staan van een medicus. Het mogen er niet te gek veel zijn. En zo nu en dan zegt eentje: het moet gebeuren. Dan wordt hij om zeep geholpen.

Als ik met iets bezig ben, ben ik als de dood om dood te gaan. Stel je voor, dat ik het niet klaar kan krijgen. Het zou geen verlies zijn, maar wèl voor mij. Als het af is, zie ik wat in de zelfmoordclub. Op dit ogenblik niet. Nee. Nu wil ik beslist niet dood.’


‘De naam Wentelteefje is bedrieglijk, het is een somber dier, en het staat voor niets.
‘Er is niets dat zich rollend kan voortbewegen in de natuur, alleen een egel als je hem een trap geeft. Ja, dat wiel heeft onze lieve heer vergeten te maken, een stommiteit van onze lieve heer. Net of hij zo lief is. God kan er alleen zijn als er als tegenpool de duivel is. Dat is het evenwicht. Die dualiteit vind ik persoonlijk wel heel treffend. Maar dat schijnt ook niet te mogen. De mensen worden over dit soort dingen zo diepzinnig, dat je er al heel gauw niet meer bij kan. Terwijl het is zo simpel, wit-zwart-dag-nacht, de graficus leeft ervan.’

U zei dat u zo cerebraal was, ik merk het niet erg.
‘Ik ben met passie gaan werken toen ik ontdekte, dat ik zelf dingen had, die eruit moesten, dat ik iets kan uiten wat een ander niet heeft. Dat begon in Zwitserland met die domme bergen. Italië, het landschap, de mensen, die zeggen me wat. Zwitserland niet en Holland nog veel minder. We zijn noodgedwongen naar Zwitserland gegaan in ’34.

Van Mussolini’s fascisme hadden we als vreemdelingen geen last maar toen onze eigen zoon op school zo’n pakje aan moest trekken, néé…

Ik heb veel kameraden die zweren bij Picasso. Die zouden niet zonder Picasso kunnen leven, ze gaan ervan uit: hij heeft dat gedaan en wij gaan erop dóór.

Je moet eerst een heleboel opslurpen van je omgeving en dan gaat het erom het eruit te halen. Wat in je is moet eruit.

Maar ik begon met niks. Diertjes in mekaar zetten, uitknobbelen tot ze samen het vlak vullen is iets, wat anderen niet hebben gedaan. Ik moest het helemaal zelf doen, dat kost inspanning, geduld, tijd. En het wordt moeilijker naarmate je ouder wordt. Want dan word je minder gegrepen door het denkbeeld, dat je wilt uitvoeren. Dan ga je meer tijd verbeuzelen. Ze zeggen Escher heeft allerlei dingen uitgevonden, die vlakverdeling, dingen die speciaal van mij zijn en een beetje buitengewoon zijn misschien… Maar die zijn er door de gunstige omstandigheden uitgekomen. Ik had het voorrecht behalve ontwikkelde ook vermogende ouders te hebben. Ik ben niet als Vietnamees geboren. Je moet eerst een heleboel opslurpen van je omgeving en dan gaat het erom het eruit te halen. Wat in je is moet eruit.

Vandaar al die mensen, die prentjes van me kopen… ik zeg altijd: maak toch zelf wat… Probeer wat, doe zelf wat. Het irriteert me. Ik vind het lief, dat ze er echt centjes voor over hebben. Dat is (lacht) de enige norm die je hebt. Zonder centjes kan het niet. Ik krijg hier mensen van wie ik weet, dat ze het moeilijk kunnen missen en het er toch voor overhebben. Dat is een prettige gedachte… De enige norm is het stomme geld. Er zijn zulke aardige mensen bij, jonge architecten… Het brengt ze misschien toch op gedachten. Irriterend vind ik het als mensen slijmerig doen. Dames, die zo hemels gaan kijken. Dan denk ik: wat bezielt jullie toch.’

‘Misschien willen ze worden gepakt?’
‘Natuurlijk, ze willen gewoon gepakt. Die houding maakt me boos. Maar als ik ze niet had, zou het ook weer fout zijn.’


‘Gaat u vaak uit?’ 
‘Nooit, hoogstens naar het bos en alleen. Ik beleef het pas als ik helemaal alleen ben. Niet gehinderd door een vervelende vent of juffrouw die naast je loopt. De Kring? Ik weet niet eens waar die is in Amsterdam. Ik zou er veel te verlegen zijn, me moeilijk bewegen. Geen sprake van… Ik vind het heel vervelend … artiesten. Nee, ik heb nooit plezier gehad in uitgaan.
Met m’n werk moet ik alleen zijn. Ik kan niet hebben dat er iemand voorbij m’n raam komt. Daarom heb ik die tuin. Ik ben geluidschuw en bewegingschuw. Zoals Willink over die portretten sprak, ik kan het me wel voorstellen. Een portret maken kan ik psychisch niet aan. Zo’n vent die voor je zit, zo’n persoon is veel te hinderlijk voor mij. Ik heb alleen een heel enkele keer een portret van mezelf in de spiegel gemaakt. De mensen maken me gauw in de war.’

U maakte er een van uw vader.
‘Van m’n vader hield ik veel. Dat was een heel rustig model waar ik niet bang voor was. Hij was vijfenvijftig toen ik geboren werd, hij heeft altijd grote indruk op me gemaakt. Ik lijk op hem. Hij was ook een eenzame, zat veel in z’n kamer.’ (zucht).
Bent u nu heel anders dan vroeger?
‘Nee, ik denk eigenlijk dat ik helemaal niet ouder ben. Ik blijf jong. Ik word niet volwassen. In mij is het kleine kind van vroeger en ook de scherpte van geest van m’n zeventiende tot twintigjarige leeftijd. De gesprekken die we toen hielden over het leven, die waren niet mis hoor.’

Waarover? Sociale misstanden?
Escher lacht. ‘Néé. Ik geloof niet zo erg in het medelijden hebben met mekaar. De hele goeie uitgezonderd en die praten er niet over.’
De liefde?’
‘Helemaal niet. Mijn vader probeert me in een hoek te drukken, waar ik helemaal niet in wil. We spraken over waarnemingen… Een bakkersjongen in een straat, als hij de hoek omslaat, is die jongen weg maar als hij fluit, is hij er nog. Dat soort ideeën, mysteries. Je moet je blijven verwonderen, daar gaat het om.’

Ik ben alleen geïnteresseerd in wat ik zelf doe. Ik voel me sterk gevleid als wetenschapsmensen m’n werk goed vinden, maar het oordeel van een andere artiest doet me niks.

Komt u wel es in het Stedelijk Museum?’
‘Nooit. Ik vind veel leuker wat ik zelf maak. Ik ben alleen geïnteresseerd in wat ik zelf doe. Ik voel me sterk gevleid als wetenschapsmensen m’n werk goed vinden, maar het oordeel van een of andere artiest doet me niks. ’t Is ook geen kleinigheid, een man van de wetenschap te zijn. Goed, ze zitten ook gevangen in hun eigen weggetje. Ik zit ook gevangen in m’n eigen weggetje. Als kunstenaar moet je beperkt zijn, moet je deuren gesloten houden en je eigen weggetje gaan. Als ik met iets bezig ben, denk ik, dat ik het mooiste van de wereld maak. Als iets gelukt is zit ik er ’s avonds verliefd naar te kijken.

Een verliefdheid die ver boven verliefd zijn op een mens uitgaat. De volgende dag gaan je oogjes wel weer open. Ik vind wat ik zelf maak het mooiste en ook het lelijkste.’

Lange stilte.


‘Tal van gedachten heb ik willen uiten. Dit (een cirkel waarin reeksen vissen die naar het midden toe steeds kleiner worden) is een van de pogingen de oneindigheid te bereiken voor die dieren. Ze worden oneindig klein… maar heel gauw komt het einde. Dan zijn de ogen niet goed genoeg, het hout niet hard, het mes niet scherp genoeg. Maar hier heb ik het andersom gedaan, dat is interessanter.

Hier, (de vissen worden naar de omtrek van de cirkel toe steeds kleiner en vormen daar een dichte rand) de hele wereld zit erin. Dit is de limiet, die harde rand is een diepe treffer, het zout der aarde. Dit is een geslaagde poging de oneindigheid in beeld te brengen. Ik heb hier dingen aangeroerd die professor Coxeter trachtte te gieten in formules. Ik heb met hem gecorrespondeerd, hij schreef brieven met ellenlange formules, waarvan ik niks begreep.

Op zijn verzoek heb ik een college bijgewoond in Toronto voor graduates en professoren. Hij begon driehoeken te tekenen en allemaal ronde lijnen. Ik zat erbij als een stom varken. Maar ik kan het wel tekenen.’ (Stem is zachter, maar heel hevig). ‘Dit is zeer boeiend en erg abstract. Daar kan ik met zo’n passie naar kijken. Daar ben ik van bezeten.’ (zucht) ‘Ik geloof dat dit wel het aardigste is van m’n hele werk. Dit heeft alles te maken met de regelmatige vulling van een vlak. De dingen die ik wil uiten zijn zo prachtig en zuiver.

En dit (kubische ruimteverdeling) al deze dingen geven een groot vermoeden van diepte. Hier zijn allemaal gaten in. Hier, een heel diep gat. Maar je zou het moeten buigen en dan zou je er een gebogen heelal van kunnen maken. Ik heb aan dit perspectief dagen en dagenlang getekend. Die lijnen lopen maar door, lopen maar door… En dit is een knoop, een moeilijke knoop, daar heb ik maanden aan geklungeld. Een heel stuk wiskunde is op die figuur gebaseerd.’

Tajiri maakt ook knopen.’
Escher, kwaad: ‘Die doet maar wat. Zonder er iets van te snappen. Dat is een sensitieveling, verder niks. Ik kan absoluut niet van gedachten wisselen met zo’n man. Pas als ik die knoop bespreek met wiskundigen heb ik er wat aan. Dat kan niet met meneer Tajiri. Nee, dat vind ik het ergste. Zo’n man zegt maar wat, dat kan je helemaal niet controleren. Meng je niet met die lui, doodgevaarlijk, die kunstenaars. Ik heb deze knoop in zilver…’

Hij gaat weg. In de gang hoor ik hem fluiten. Komt terug, legt een kleine zilveren knoop in mijn hand. ‘M’n drie schoondochters hebben hem alle drie van goud:’ Neemt de zilveren terug. Fluit in de gang.

Ik dacht dat de wetenschap volkomen buiten de wereld staat. Het heeft met het menselijke niets te maken.


Die grote mathematici die u kent, interesseren die zich voor politiek?
‘Daar heb ik met hen nooit over gesproken. Maar ik dacht dat de wetenschap volkomen buiten de wereld staat. Heeft met het menselijke niets te maken. Ik ben te dom om als wetenschapsmens te leven, ik verwonder mij. Ik ben ook geen kunstenaar. Ik zweef tussen de wiskunde en de kunst. Ik speel een vermoeiend spel.’

Hebt u kunnen werken in de bezetting?
‘Ja. Ik woonde toen hier. De belangrijkste ideeën zijn het verst ontwikkeld in de oorlog.’ Ik heb nog steeds ‘de grootste moeite met de moffen. Duits kan ik niet horen. Ik was niet bij het verzet betrokken, maar ik had veel joodse vrienden, die vermoord zijn. Mijn oude leermeester De Mesquita. Hij wou niet onderduiken. Ze waren Portugese joden en de moffen hadden altijd gezegd, die behoren tot de elite. Op een nacht zijn ze met z’n allen weghaald. Zijn zoon Jaap, een knappe jongen, werkte dag en nacht… Hij ging vaak naar de moffen toe om met hen te spreken over z’n voorouders. Ze waren niet van adel maar toch bijna…

Op een slechte dag waren ze opeens weg. In ’44, in de hongerwinter. Ik wou wat brengen, appels… Ik ben hun woning ingelopen. De ramen waren kapot op de eerste verdieping. De buren zeiden: weet u het niet. De Mesquita’s zijn weggehaald. Dit (een tekening) lag op de vloer met de spijkerafdrukken van de laarzen van de moffen erin. Het lag onder de trap. En in z’n atelier was alles overhoop, alles op de grond. Tweehonderd prenten heb ik mee naar huis genomen. Later zijn die tentoongesteld in het Stedelijk Museum. Wertheim van ‘Kunstbezit’ heeft hem nog als metgezel gehad in Westerbork. Wertheim is de dans ontsprongen, de De Mesquita’s zijn weggevoerd.

Nu kan je wel hoog of laag springen, die dingen zijn niet te vergeten. Ik kan het niet. Ik heb nog steeds de grootste moeite met die moffen. Midden in de nacht weggevoerd. Hij zwaar ziek. Midden in de nacht weggehaald. En hij had gered kunnen worden. Ik heb zo bij hem aangedrongen. Nee, hij werd beschermd zei hij. Waarom zou hij onderduiken? Later heb ik me zelf verwijten gemaakt, maar ze wilden niet. Jaap had bij die besprekingen met de moffen er allerlei stambomen bij gehaald. Ze waren van halve adel. De moffen vonden dat indrukwekkend. Ze, kwamen hun huis bijna niet uit. Verschrikkelijk hoor, zulke lieve mensen, als geslacht vee weggevoerd.

Hij schijnt nu weer in de mode te komen. Dit jaar is z’n honderdste geboortedag. Er komt een tentoonstelling van hem in Den Haag. Hij was zwaar ziek, heel broos, maakte elke dag een tekening met de vulpen.

Ik heb veel aan hem te danken. Hij was mijn leraar in de grafische technieken aan de School voor Bouwkunde en Sierende Kunsten in Haarlem. Hij zag wat in mijn houtsneden. Heeft doorgedrukt dat ik daarin doorging. Als hij niet met m’n ouders gepraat had, was ik verder gegaan met bouwkunde. En ik heb nooit enige zin gehad in huizen bouwen. Wel in gekke huizen.’

deel dit verhaal

Lees verder

De gekoesterde geheimzinnigheid van Bibeb

In 2016 verscheen het boek De gouden jaren van het linkse levensgevoel: het verhaal van Vrij Nederland door John Jansen van Galen. Wij vroegen oud-redacteuren van VN naar hun favoriete verhaal. Eindredacteur Martje Breedt Bruyn deed jaren lang poging na poging het mysterie Bibeb te ontrafelen. Vergeefs.

andere verhalen

This Thing Called Life

Book review: This Thing Called Life: Prince, Race, Sex, Religion and Music by Joseph Vogel

Superstar, chameleon and Jehovah’s Witness, Prince was a glorious paradox. This account attempts to figure him out. Review by Victoria Segal

Mellow in yellow: Prince in Monaco, 1994
Mellow in yellow: Prince in Monaco, 1994PATRICK HERTZOG/GETTY IMAGES
The Sunday Times, 

If you lived in the Minnesota suburbs around the turn of the millennium, there was a small but startling chance that one day you might open your front door to find Prince standing there asking if he could speak to you about God.

How the world’s most recognisable pop star and the writer of the songs Soft and Wet and Gett Off (“23 positions in a one-night stand”) turned into a doorstep proselytiser after becoming a Jehovah’s Witness in the late 1990s is just one of the Prince paradoxes that Joseph Vogel explores in This Thing Called Life, his sober study of the superstar. More than Madonna or Michael Jackson, Prince’s companions in the peerless pop triumvirate that ruled the 1980s, Prince understood the magic of mystery, the power of blurring the lines. “Am I black or white, am I straight or gay?” he sang on Controversy, the title track of his 1981 album. “Do I believe in God, do I believe in me?”

These are the questions that Vogel, a professor of English in America, and the author of a book on Jackson, attempts to answer here. It is not an untested approach. Even before the 57-year-old’s cruelly premature death on April 21, 2016, from a fentanyl overdose, there was plenty of writing using words such as “binary” and “liminal” to explain his mercurial gifts.

A glorious anomaly: Prince in 2005
A glorious anomaly: Prince in 2005KEVIN WINTER/GETTY IMAGES

Vogel sensibly corrals the sprawling material of Prince’s life by organising the book into seven chapters, each one handling a different facet of his life: race, gender, sex, sound. He chose seven because Prince considered it a cosmically significant number, rare fancifulness in a book that has disappointingly little time for purple prose.

Instead, Vogel briskly collates his evidence (songs, interviews, other critics) meticulously tracing patterns in Prince’s evolution, occasionally succeeding in chipping bits away from his subject’s jewel-studded carapace.

In the chapter on politics, he asks whether the star was a liberal or a conservative: this was, after all, an artist who once said that Ronald Reagan had “bigger balls” than Jimmy Carter, yet whose song Darling Nikki (“I met her in a hotel lobby / masturbating with a magazine”) tipped Tipper Gore over the edge and led directly to the formation of the right-wing censorship group Parents Music Resource Centre.

It was easy to imagine Prince eternally sequestered in his studio complex, Paisley Park, lost in music and the most beautiful girls in the world, especially when he shunned the pop establishment by declining to appear on the charity single We Are the World in 1985. On Saturday Night Live, Billy Crystal satirised him by singing: “I am the world / I am the children.”

Prince’s notorious contractual wrangle with Warner Bros, when he wrote “slave” on his cheek and changed his name to a glyph, also seemed the mark of a man whose world revolved around his own tiny frame. Yet Vogel highlights his lyrical preoccupations with war and nuclear apocalypse (1999 is no party song) and shows how his political activism bloomed in the era of Black Lives Matter, playing in Baltimore after the police shooting of Freddie Gray.

It is, however, the chapters on race, gender and sex that underline what a glorious anomaly Prince was. When he supported the Rolling Stones at the Los Angeles Coliseum in 1981, wearing silky black bikini briefs and a trench coat, he suffered an avalanche of racist and homophobic abuse. Mick Jagger persuaded him to do another show but it was a grim repeat performance and he went home. “People that aren’t hip to it,” said Prince of these older white rock fans. “I hope they do get hip to it.” Their children certainly did: in 1984, Purple Rain was the No 1 album and film in America.

Yet Prince was never about fitting in. “The girls loved you, the boys hated you,” Prince said about his school days, “they called me Princess.” Vogel argues that, like David Bowie, part of Prince’s legacy was the wonderful sexual confusion he trailed behind him. Just as gangsta rap exalted “authenticity” and hyper-masculinity, Prince was photographed naked for the sleeve of 1988’s Lovesexy, perched on a flower like an X-rated Thumbelina.

Prince with his second wife, Manuela Testolini, in 2004
Prince with his second wife, Manuela Testolini, in 2004FRANK MICELOTTA/GETTY IMAGES

Vogel can’t quite pin down Prince’s fluidity, though: exactly what drove him to record an album as female alter-ego Camille, for example? How much was his commitment to working with female artists driven by “ulterior motives”? What is clear is that Prince’s libidinous attitude shifted when he became a Jehovah’s witness, his conversion triggered by the death of his newborn son Amiir in 1996. Sex and spirituality were always intertwined in his music, but now the latter took over and the first artist to “reveal his bare ass on television” (at the 1991 MTV Music Awards) now gave interviews admiring the burqa and tapped a Bible while tutting about “people sticking it wherever and doing it with whatever”.

More than his beauty (Joni Mitchell described his eyes like those of a puffin), his prodigious musical gifts, or his formidable performances, it is Prince’s aura of mystery that has kept his devotees so long enthralled. “It seems from the already-flourishing explosion of journal articles, panel discussions conferences and books that Prince will become a field of study,” says Vogel hopefully, but that doesn’t feel like a desirable outcome. Illuminating though it is, his book can’t quite crack Prince’s mysterious code. That, for fans, might well be its greatest strength.

Close to his sister
Prince did confirm a sexual story in his 1980 song, Sister. Yes, he confessed, he did have a sexual encounter with his elder stepsister. In 1983, he said: “It’s just an incident in my life. It’s real, it’s a subject that a lot of people try to avoid.” Writing about such taboo experiences felt liberating. “It was a revelation recording this last album. I realised that I could write just what was on my mind and things that I’d encountered and I didn’t have to hide anything.”

Bloomsbury £19.99 pp240