Eva Kor on forgiveness

One Auschwitz survivor believes she was not truly liberated until she forgave the Nazis and shed victimhood

Eva Kor

The Times
April 25 2015

My name is Eva Kor. I am a survivor of Auschwitz and medical experiments performed by Dr Josef Mengele. If you had told me I would end up getting a kiss from a former Nazi this week, I would never have believed you.

I came to Germany to give evidence at the trial of Oskar Gröning, who worked at Auschwitz. I wanted to know how he would feel if I approached him. I wanted to thank him for having some human decency in accepting responsibility for what he has done.

We were two old people reaching out, although I never expected him to hug me and kiss me — absolutely not. In my testimony, I told him I forgave him. I have forgiven all the Nazis. I could not have imagined doing this 22 years ago. Back then I was a very good victim. I was angry with the world and I hated everybody. I yelled a lot. I was very unhappy.

It was 22 years ago that my twin sister Miriam died in Israel. Her body never recovered from Mengele’s experiments. I had never buried any member of my family but I could not get there in time for the funeral. It was something I had to accept and I was trying to deal with this the best way I could but I developed nightmares. I would wake up many nights suffocating because Miriam died when the cancer filled her lungs. I knew I would do something in her memory and I opened my Holocaust museum in Indiana.

Shortly after her death, I received an invitation to a conference on Nazi medicine. I was asked if I could bring a Nazi doctor. That was a strange request — those guys don’t advertise in the Yellow Pages.

I remembered a documentary which featured a Nazi doctor called Hans Münch. He was not my doctor in Auschwitz but he was there, so I contacted him and he said he was willing to meet me at his house in Germany.

I was extremely nervous. I did not want him to look down on me. Every nerve in my body was rebelling against meeting him but I wondered why this Nazi doctor wanted to meet me. I also hoped he might know the whereabouts of Dr Mengele’s files, to see what Miriam and I were injected with. When I arrived at his house, he treated me with the utmost kindness and respect. Unfortunately he said he did not know anything about the experiments because Dr Mengele kept it top secret. I am still looking for these files.

I asked Dr Münch if he knew anything about the operation of the gas chambers in Auschwitz. Without hesitation, he said this was a nightmare he lived with every day. The Zyklon B was dropped to the floor and operated like dry ice, rising up, so people were trying to get away from it and gasping for air. With their last breaths they were climbing on other people, so ended up in a little mountain of intermingled bodies. Dr Münch would look through a peephole and when the people on the top of the pile stopped moving, he knew that everybody was dead and he would sign a death certificate. No names, just the number.

I had been working in Holocaust education for five years but I had never heard these details, so I asked him to come with me to Auschwitz and sign a document in front of witnesses. He said he would. I was very excited that I would have a document that, if I ever met a revisionist saying there were no gas chambers, I could shove that letter in their face.

I was grateful and I wanted to thank him. But how on earth do you thank a Nazi doctor? I did not want to tell my friends or children because I knew they would think I had lost my marbles. I went back to my number one life lesson, which is to never give up on yourself or your dreams. For ten months I kept thinking how I could thank Dr Münch. I thought about a letter of forgiveness. I thought he would probably like that.

It was then that I discovered something even more important to me. I had the power to do this. Nobody could give me the power and nobody could take it away.

Up to that time in my life, I always reacted to what other people did to me. Now I was initiating action. People might react to it or they might not, but it made me feel good to have that power.

The idea that I could heal myself was, and still is, the most amazing thing I have discovered. I then realised that my problem was not with Dr Münch but with Dr Mengele. But I had power even over Mengele, and there was nothing he could do. If I forgave Mengele, I thought I might as well forgive everybody who has ever hurt me.

Dr Münch signed his document at Auschwitz in 1995. I signed my document. I immediately felt I was no longer a victim of Auschwitz or a prisoner of my tragic past. I was also free of Mengele.

Forgiveness is different from reconciliation. Forgiveness is an act of self-healing, self-liberation and self-empowerment. I do not need anybody’s approval or acceptance. Reconciliation takes two people, this is why it is so difficult.

I also call forgiveness the best revenge against the perpetrator. And everyone can afford it. It is free. If you do not like it, you can take back your pain. No one will stop you.

Some Holocaust survivors do not like this and some call me a traitor. I have been told that in Jewish tradition, the perpetrator must repent and ask forgiveness. Do you think that Hitler, Himmler and Mengele would have repented and asked for forgiveness? What would that do for my freedom? Should I remain a victim for the rest of my life?

I refuse to be a victim. Society is bent on nurturing victimhood. Oh you poor little soul! That poor little soul remains one. Those who are nurturing itcare for the victims but the victims remain victims.

It is not only Jews who tend to nurture victimhood. It is an international problem. The world is filled with victims because nobody is making the right effort to help people heal.

This is why I am so passionate about forgiveness. I realised that Hitler was an angry man who considered himself a victim. Anger is a seed for war. Forgiveness is a seed for peace. I forgave the Nazis, not because they deserve it but because I deserve it.

Eva Kor is founder of the Candles Holocaust museum and education centre in the United States. Her parents, two older sisters and many other relatives were murdered in Auschwitz




Albert Camus’ opening sentence to his work The Myth of Sisyphus, unmistakably emphasising the eminence of the topic at hand, is a fitting start to the thoughts and considerations to follow. For this sentence imbues the reader with an ethical dilemma: it confines suicide to the philosophical realm, thereby negating manifold alternate reasons which necessitate its rumination. How does one decide how to act if one’s reasoning is philosophically incoherent yet psychologically lucid? Or philosophically incoherent yet circumstantially logical?

In this essay I seek to trace the lines of suicide through small excerpts of literature from the past century which grasp the zeitgeist of post-war peace; a century in which individualism, elsewhere favourably labelled self-determinism, has been reproachfully dismissed as the crude fetish of several generations. Finally, in assembling the loose ends, I will seek to rethink suicide in times of technological advancement, consequently liberating it, as an autonomous act by a self-determined agent, from philosophical, moral and medical chains of restraint. Herein I will come to a different conclusion to Camus, and ultimately reject his call to refuse suicide2 on the basis of revolt: an individual’s perpetual confrontation with their own absurdity, which is in essence an eternal, futile search for clarity and worldly meaning of the human condition.3

Consciousness and revolt, these rejections are the contrary of renunciation. Everything that is indomitable and passionate in a human heart quickens them, on the contrary, with its own life. It is essential to die unreconciled and not of one’s own free will. Suicide is a repudiation. The absurd man can only drain everything to the bitter end, and deplete himself. The absurd is his extreme tension which he maintains constantly by solitary effort, for he knows that in that consciousness and in that day-to-day revolt he gives proof of his only truth which is defiance […] One of the only coherent philosophical positions is thus revolt […] Thus I draw from the absurd three consequences which are my revolt, my freedom and my passion. By the mere activity of consciousness I transform into a rule of life what was an invitation to death — and I refuse suicide.” 4

Contemporary discussions on suicide are often limited to assisted suicide or euthanasia: (assisting in) ending the life of an individual suffering from a terminal somatic illness. It is commonly accepted that such a somatic illness liberates the individual from upholding the aforementioned responsibility — what difference do a few more weeks make? Envisioning a bedridden person gasping for breath and wincing with discomfort, I believe many will be able to identify with the words of Wolfgang Herrndorf, a German author diagnosed with glioblastoma (a very aggressive, incurable brain tumour) in 2010. He documented his last years on a blog:

What I need is an exit strategy. With Cornelius I had already begun, but that was in times of mania, where I was completely sure that it could only be a weapon […] to be able to put it behind me not in a moment of desperation, but euphoria — and without problems. The condition was that no more than a tenth of a second could lie between decision and execution. Even a hand grenade wouldn’t have been possible. The fear of that three-second delay would have killed me. Likewise pills, with their protracted procedure of swallowing and waiting. For at no point did I want to die, nor do I want to die now. But the assurance of having it in my own hands was an essential part of my mental hygiene from the start. I find googling unspeakably difficult, a practical know-how nowhere to be found. Friends be informed: in case anyone knows of ways and means or is in possession of such things — the first MRI is on 21st June. By then I need something here. Whether I have the discipline to actually go through with it at the end is a different question entirely. But as I said, it is a matter of mental hygiene. I need to know that I am the master in my own house. Nothing more.

[…] Meanwhile, the solved exit strategy has such a resoundingly calming effect on me that it is unclear why my health insurance doesn’t pay for it. Globulins yes, bazooka no. Idiots.(tr. MR) 5

Three years later Herrndorf decided to act upon this exit strategy. The epilogue to his blog was concluded with the following:

Wolfgang Herrndorf did it how it should be done. At around 23:15 on Monday 26th August (2013) he shot himself in the head with a revolver on the bank of the Hohenzollern canal. He aimed at the brain stem through his mouth. The weapon’s calibre was 9 mm. Herrndorf’s personality had not changed as a result of the illness, but his coordination and spatial orientation were impaired towards the end. It was probably one of the last days on which he was capable of the act. (tr. MR) 6

Suicide as a means to ending chronic suffering due to terminal somatic illness merely scratches at the surface of the discourse to follow. Yet even here, in the shallow waters of debate, public outcry against suicide is not uncommon. Arguments range from fears for the social climate — in that the acceptance of suicide initiates a ‘slippery slope’ for greater pressure on those notseeking to end their life, despite individual circumstances which may be deemed unworthy of continued life by others — to a cardinal opposition to anything besides natural, non-induced death. The latter can be traced back to the Christian doctrine of life as something that is given, datum, “over which we have the right of use, usus, but not governance, dominion.”7 These tensions shine a different light on Herrndorf’s plight. Do the arguments against suicide in the case of a terminal somatic illness such as glioblastoma constitute a universal philosophical, if not moral opposition to his act?8 An act which did not just alleviate his suffering in the final instance, but served as a pivotal aspect of his mental hygiene in his final years of life?

And Herrndorf’s case leads to another consideration: No matter how one may judge his decision, what about those suffering from an equally chronic and incurable, yet by no means terminal somatic illness? Or an illness not primarily somatic, but psychological? Or, extending the argument to the other extreme, an individual not suffering from an illness at all, but merely voicing a wish to die; a wish to be in control of oneself as a self-determined agent? There are no simple, universal answers to these questions. To inhabit this void the immanent nature of suicide requires reflection. Consider this passage from Hermann Hesse’s Steppenwolf:

As every strength may become a weakness (and under some circumstances must) so, on the contrary, may the typical suicidal person find a strength and support in his apparent weakness; indeed, does so extraordinarily often. The case of Harry, the Steppenwolf, is one of these. As thousands of his kind do he found consolation and support, and not merely the melancholy play of juvenile fantasy, in the idea that the path to death was always open to him. It is true, as with all men of his kind, that every shock, every pain, every unfavourable predicament at once gave rise in him the wish to withdraw himself through death. Out of this tendency, however, he gradually fashioned himself a philosophy that was actually conducive to life. He gained strength from the idea’s familiarity that the emergency exit stood always open; it made him curious to savour his suffering and dire circumstances, and if he felt miserable he would sometimes experience, with a grim, malicious pleasure: ‘I am curious to see all the same just how much a person can endure! If the limit of what is bearable is reached, I have only to open the door to escape.’ There are many suicidal people onto whom this thought imparts an exceptional strength.” 9

Hesse’s protagonist inverts the negative connotation habitually associated with suicidality. In doing so, he liberates it from a long-standing societal taboo. Proceeding along these lines: is it not the very capacity for suicide that makes us human? Building upon ideas of Jean Améry, Edouard Levé and E. M. Cioran, Simon Critchley highlights the following:

To be human is to have the capacity, at each and every moment, of killing oneself. Incarceration, humiliation, disappointment, disease — the world can do all of this to us, but it cannot remove the possibility of suicide. For as long as we keep this power in our hands, then we are, in some minimal but real sense, free. 10

This capacity, this freedom, of autonomy’s jurisdiction to extend to the outermost seconds of life, namely death, is an innate part of humanity and thus consciousness. At this point it seems instructive to divert from a discussion solely on suicide as an inducer of death, to likewise consider death as such. In his seminal work Being and Time, Martin Heidegger reflects on ‘Dasein’ as Being-towards-death:

The more authentically Dasein resolves — and this means that in anticipating death it understands itself unambiguously in terms of its ownmost distinctive possibility — the more unequivocally does it choose and find the possibility of its existence, and the less does it do so by accident. Only by the anticipation of death is every accidental and ‘provisional’ possibility driven out. Only Being-free for death, gives Dasein its goal outright and pushes existence into its finitude. Once one has grasped the finitude of one’s existence, it snatches one back from the endless multiplicity of possibilities which offer themselves as closest to one — those of comfortableness, shirking, and taking things lightly — and brings Dasein into the simplicity of its fate […] If Dasein, by anticipation, lets death become powerful in itself, then, as free for death, Dasein understands itself in its own superior power, the power of its finite freedom, so that in this freedom, which ‘is’ only in its having chosen to make such a choice, it can take over the powerlessness of abandonment to its having done so, and can thus come to have a clear vision for the accidents of the Situation that has been disclosed. 11

Heidegger’s understanding of death brings the discussion of suicide as an inducer of death full circle.12 Accepting death as a possibility embraces the finitude of our existence. Thus Heidegger propagates a way of living in relation to the conscious prospect of the certainty of death, while simultaneously accepting an indefiniteness of its time point. Herein lies the meaning of the phrase anticipation of death. The value of this is highlighted by Heidegger’s use of the term ownmost possibility: In anticipating and ultimately accepting indefinite death, and thereafter, in light of this prospect, Being-towards-death, the integrity of an individual’s life is initially tangible. Death is the one aspect of life that cannot be delegated. For the same reason, it is the one aspect of life in which the totality of all of my possibilities and consequent undertakings can be given a finitude of meaning by myself; it is the one aspect in which I may appropriate the public meanings of all of my actions in an integrated and coherent way.13 This one aspect of life cannot be delegated to another individual. Consequently, as Heidegger claims, death individualises Dasein.

Being and Time was published almost a century ago in 1927. In this past century humankind has been obsessed with the overarching aim of technological advance. As a result we are now the first biological (organic) species that populates the face of the earth capable of creating a technological (inorganic) civilisation — and appear determined to do so.14 Regardless of whether this postulate is realistic or far-fetched, whether it arouses fear or excitement of the unknown; the constituents and conditions for life, and in particular death, are changing, with unprecedented consequences for suicide. Yuval Noah Harari briefly foreshadows this development in Sapiens:

[According to the myth] when the gods created man, Gilgamesh had learned, they set death as man’s inevitable destiny, and man must learn to live with it […] Disciples of progress do not share this defeatist attitude. For men of science, death is not an inevitable destiny, but merely a technical problem. People die not because the gods decreed it, but due to various technical failures — a heart attack, cancer, an infection. And every technical problem has a technical solution […] True, at present we cannot solve all technical problems. But we are working on them. Our best minds are not wasting their time trying to give meaning to death. Instead, they are busy investigating the physiological, hormonal and genetic systems responsible for disease and old age. They are developing new medicines, revolutionary treatments and artificial organs that will lengthen our lives and might one day vanquish [death…] The leading project of the Scientific Revolution is to give humankind eternal life […] How long will the quest for immortality take to complete? A hundred years? Five hundred years? A thousand years? […] Nanotechnology experts are developing a bionic immune system composed of millions of nano-robots, who would inhabit our bodies, open blocked blood vessels, fight viruses and bacteria, eliminate cancerous cells and even reverse ageing processes. A few serious scholars suggest that by 2050, some humans will become a-mortal (not immortal, because they could still die of some accident, but a-mortal, meaning that in the absence of fatal trauma their lives could be extended indefinitely).” 15

The premise introduced through Harari’s discussion of the quest for eternal life engenders a paradigm shift with a bleak outlook: What if we are heading towards a future in which we must all choose the time and place for our own death? A future in which Camus’ demands ironically require infinite revolt ad absurdum; a future in which the Heideggerian anticipation of death is no longer innate, and thus fails to serve as a liberator from the ‘they’ 16 in favour of the eminent possibility of oneself as an individual — of one’s ownmost being. Hence, a future in which suicide is the only path to the ‘natural’ end17 of life, that has remained as the limiting constant for all of humanity’s biological past thus far, and is only now, in the potential wake of a technological civilisation, conceivably blocked. Must we oppose suicide? Or rather embrace it as our final freedom; as the last inducer of death?

The title of this essay is hereby acknowledged. If death’s certainty as a ‘naturally’ attainable end disintegrates, then an individual is no longer Being-towards-death. Yet if death remains the desirable, natural end to life, then this may only be reached for an individual Being-towards-suicide.

To conclude, the argument being made is not one which holds only if the premise of a-mortality is perceivable. Rather, it is the deliberation which this premise necessitates that is primarily of use, for it rescinds the aforementioned anticipation of death. By consequently distancing ourselves from the obsession around naturalis — death pertaining to nature — as the only point of reference for a legitimate inducer of the natural end to life, self-determination shifts into focus. Thus it is not a matter of finding a philosophically or otherwise coherent answer to the fundamental question of whether life is or is not worth living. It is another question that must be answered: Does the state have a right to override an individual’s basic convictions about the meaning and facticity of life and death?

I believe that the only point of relevance is the personal and autonomous wish to accept or else induce death at any given time. I sympathise with Herrndorf’s need for mental hygiene and the Steppenwolf’s utilisation of suicide as a personal aide imparting strength. Further, I agree with Critchley’s belief that the capacity for suicide is inherently human. This does not make suicide a necessity, for one is always free to choose, but legitimises it as an individual recourse. For any remaining doubt, let me conclude with this comment by Ronald Dworkin:

Making someone die in a way that others approve, but he believes a horrifying contradiction of his life, is a devastating, odious form of tyranny. 18

Being Towards Suicide

  1. Albert Camus — The Myth of Sisyphus (Penguin Modern Classics, 2000, translation by Justin O’Brien, p. 5) 
  2. Camus distinguishes between physical suicide, i.e., clinical death, and philosophical suicide, i.e., a ‘leap of faith’ embracing religious or other metaphysical ideas and hopes. I am referring to both forms here. 
  3. This is a stark simplification of Camus’ ideas, sufficing for the purposes of this essay. For a more detailed exposition I recommend both The Myth of Sisyphus and The Rebel as primary literature, or David E. Cooper — Existentialism: A Reconstruction (2nd Edition, Blackwell Publishing, 1999, pp. 139-144) and Introduction to Camus: The Absurd, Revolt, and Rebellion as secondary literature. 
  4. Albert Camus — The Myth of Sisyphus (Penguin Modern Classics, 2000, translation by Justin O’Brien, pp. 40-48) 
  5. Wolfgang Herrndorf — Arbeit und Struktur (Rowohlt Berlin, 2013, pp. 50, 79) 
  6. Ibid. p. 445 
  7. Simon Critchley — Notes on Suicide (Fitzcarraldo Editions, London, 2015, p. 21) 
  8. In addition to the legal formalities which make a dignified suicide very difficult. 
  9. Hermann Hesse — Der Steppenwolf (Suhrkamp Verlag, Frankfurt a. M., 1975, pp. 53-56). Note: the translation by Basil Creighton and Joseph Mileck has been used as a template here, although I have slightly altered certain parts for better readability. 
  10. Simon Critchley — Notes on Suicide (Fitzcarraldo Editions, London, 2015, p. 72) 
  11. Martin Heidegger — Sein und Zeit (Max Niemeyer Verlag, Tübingen, 2006, p. 384). Note: the english translation by J. Macquarrie and J. Robinson has been used here (Blackwell, 1962) 
  12. For a detailed discussion of these concepts see David E. Cooper — Existentialism: A Reconstruction (2nd Edition, Blackwell Publishing, 1999, pp. 112-116 and 133-139) 
  13. Ibid. pp. 137-138. Here Cooper also quotes from Charles Guignon. 
  14. I discuss this in an earlier entry on isolatarium.org (1/2018 — ‘On the perils of an artificial superintelligent species’). 
  15. Yuval Noah Harari — Sapiens (Vintage, London, 2015, pp. 297-302) 
  16. The ‘they’: anonymous, communal character of society; the political and social conditions, the ready-made, widespread schemes of beliefs and values prevailing in societies, exerting power over an individual. See David E. Cooper — Existentialism: A Reconstruction (2nd Edition, Blackwell Publishing, 1999, pp. 109-116). 
  17. Disregarding the discussion on the possibility of afterlife for this essay. 
  18. Ronal Dworkin — Life’s Dominion: an argument about abortion, euthanasia, and individual freedom (New York: Alfred A Knopf, 1993, p. 217) 


My partner’s daughter has accused him of domestic violence. I don’t believe her (from The Times)

Q I have lived with my partner for 30 years. He has three middle-aged children. His wife had a relationship with another man and left him about six months before we met, leaving the two younger children, who were then in their early teens, with him. They divorced and she died about ten years later.

The eldest daughter had just left for university when we met, so we have never been close. She is very clever, but reclusive by nature, and has always had issues with eating. Recently she came to stay with us, which was unusual because she barely maintains contact, and the visit went well until the last morning.

Over breakfast, we got talking about nightmares because her father had shouted out in his sleep. He wasn’t in the room at the time, and she began a tirade against him, saying that his dream was opening a door and facing his violent self.

When my mouth fell open she said I must surely know about his past, how he beat his wife and children, that the reason his wife tried to kill herself on many occasions was because of this. She also said that he had failed to support her financially at university, which I know to be untrue because the only time she rang was to ask for accommodation fees. When she realised I knew this she moderated the accusation.

My partner’s wife had mental health problems and many periods in hospital. She had attempted suicide before he met her. He is the most patient, gentle person, his family were everything to him and he was mentally “on the floor” when we met. That he is capable of beating someone is beyond belief. When I told him, he was as shocked as I was and says that he will never have her to stay again.

In my mind she is suffering from selective and imagined memory. I don’t think things can be left as they are with her quite outrageous statements, but equally I don’t want to cause a rift. My partner thinks that there is jealousy at the root of the matter because we are happy, but I am not sure it’s that simple.


A Whether this woman’s accusations are true, mostly true, mostly false or completely false, the first question has to be: what do they really mean? Your partner’s outrage is completely understandable if he is being accused of something that is untrue, but I am curious why his daughter would make up something like that. Surely such a communication highlights some significant issues lurking beneath the surface and if there isn’t any truth behind the accusations, there has to be some concern for the woman who has made them. Why would she say such a thing? What has driven it? What support does she need?

You have described a very difficult time for your partner and his children before you met. You also describe his daughter as reclusive, struggling with eating issues and having minimal contact with her family, all of which indicates anxiety and withdrawn behaviour. However, I wonder if you are thinking that the accusations have come from a woman who has significant problems, maybe mental health difficulties, and that these difficulties might account for her accusations.

I would first make the point that if a person is living with mental health difficulties, it does not mean that concerns they raise are likely to be false. Next, if the accusations are false (and I have no way of knowing this), they may reflect this woman’s vulnerability, which underlines the need for an approach that requires an attempt at compassionate understanding rather than anger and rejection.

As a clinical psychologist, I would look less at any diagnosis of mental health issues to explain her behaviour, and more at how her life, experiences, relationships and social context have brought her to that behaviour. In my profession we call this personal story the “formulation”, driven by good practice guidelines underpinned by psychological theory and evidence. This is a process of making sense of difficulties collaboratively and therefore it is a shared understanding that is not built around a deficit-based diagnosis.

The judgment around this woman is that she has made false accusations and has lied, and the diagnostic approach might be that she has an anxiety disorder or an eating disorder — ie compromised mental health — that may sit behind this accusation. However, this means that we do not consider the context and impact of her life and associated difficulties, which from what you describe are significant: a mother with mental health difficulties that led to attempts to take her own life and time in hospital; her mother’s affair, which ended the marriage; her mother leaving her and her siblings when she started a new relationship; her father meeting a new partner soon after the marriage ended; and her mother’s death. This all points to multiple absences, losses and a significant bereavement. I am not surprised that this woman struggles with anxiety, relationships and self-care (in terms of how she feeds herself).

Hospital treatment can last for weeks and would have meant that this woman’s childhood was disrupted by these events and the anxiety and distress surrounding them. I am curious about how she and her siblings were given support to understand and cope with the challenges of their mother’s mental health difficulties. When the marriage broke down the young woman’s siblings were with their father, but she had to face the difficult transition away from (a broken) home to university. Six months later a new partner (you) entered her father’s life. Where was home for her? Whom did she feel attached to as she made the first step of her journey into independence? I am not apportioning blame, but I am suggesting that this young woman might have felt very alone.

She is clearly angry. She could still be grieving. How has she made sense of everything she has experienced? Is the accusation (if untrue) her way of displacing not only her rage and distress at the many complex life events she suffered as a child, but also a sense of rejection and abandonment, which resonates with your partner’s hypothesis that she is jealous that you are all happy.

I advise an approach that is curious rather than judgmental: to see the accusations as a cry for attention and help. This will be challenging and may require a neutral third party to facilitate the conversations that would enable her to feel heard and could, in time, help to unravel not only the truth, but also the meaning of what has been said. Think about how to build relationships and offer support to a woman who may have expressed her vulnerability in such a shocking way (see the Association for Family Therapy & Systemic Practice at www.aft.org.uk and click on “Considering therapy?”). I wish you all well.

via Ask Tanya Byron: My partner’s daughter has accused him of domestic violence. I don’t believe her | Times2 | The Times

Arnon Grunberg op zoek naar liefde en seks in Amerika: ‘Kun je me vergeven?’

Dit is het slot van een serie die veel reacties opriep nadat Roos een brief aan Arnon publiceerde in De Standaard. Die brief is nu ook hier te lezen en voor Vrij Nederland schreven Arnon en Roos gezamenlijk een dialoog bij wijze van nawoord én inleiding op serie. Het project was een experiment, schrijven ze. ‘En het is veel genuanceerder, complexer en tegenstrijdiger dan een simpel dader-versus-slachtoffer-verhaal.’

Deel 3

You seem very well, things look peaceful
I’m not quite as well, I thought you should know
Did you forget about me, Mr. Duplicity?
I hate to bug you in the middle of dinner
It was a slap in the face
How quickly I was replaced
And are you thinking of me when you fuck her?
Alanis Morissette – You oughta know

Washington is ook een stad in het zuiden van Utah, tegenwoordig een paradijs voor bejaarden uit Californië, de huizen zijn er nog betaalbaar. Californië rukt langzaam op naar het oosten. In Washington woont Rich, een man van veertig, gescheiden, twee kinderen. Een huisgenoot is tosti’s aan het maken als ik binnenkom. Rich heeft samen met Roos gekookt. Hij werkt aan een project dat van de penis ook een vibrator zal maken, de vibrerende penis is zijn hoop. De mens moet verbeterd worden, dat is kort gezegd het menselijke project.

Rich draagt een houthakkershemd, hij is kaal en heeft een baardje. Zijn ogen stralen weemoed uit.

Samen met Roos reis ik vijf weken door het westen van Amerika op zoek naar de vraag wat liefde en seks is in Amerika anno 2019, maar zoals Rammstein al zong: ‘We’re all living in America.’


Kort voor het begin van de reis heb ik Roos, die de reis heeft voorbereid en de foto’s maakt, verlaten. Ik was verliefd geworden op een andere vrouw. Maar is dat de enige reden? Weet je altijd precies waarom je iemand verlaat? Weet je waarom je verliefd op iemand wordt? Hoe dan ook is deze roadtrip tevens de afsluiting van een relatie, wonden worden geopend, ingewreven met zout. Openen, ontsmetten en weer dichtnaaien, in de hoop op heling.

Lees ook Liefde en seks in Amerika, deel 1: ‘Alle liefde begint met een visioen’ 26 mei 2019
Terug naar de vibrerende penis

‘Mijn grootmoeder,’ vertelt Rich terwijl we gepofte zoete aardappel eten, ‘had allemaal tijdschriften die we na haar dood vonden en daarin stonden artikelen over kunstmatige harten. En toen dacht ik, waarom is de toekomst zo ver weg?’

Lees ook Liefde en seks in Amerika, deel 2: Langs sekswerkers en polygamisten 15 juni 2019
Hij neemt nog een hapje. ‘Je hebt lekker gekookt,’ zegt hij tegen Roos. En dan vervolgt hij: ‘Ik ben een transhumanist, ik denk dat technologie de mensheid vooruit kan helpen en ik geloof dat het geen probleem is als mensen langzaam meer machine zullen worden. Zo ben ik bijvoorbeeld bezig mijn eigen genen te modificeren.’

‘Is dat moeilijk?’ vraag ik.

‘Nee hoor,’ zegt Rich. ‘Voor 350 dollar heb je genen die je cellen kunnen reprogrammeren, die moet je dan bij jezelf inbrengen met injecties. Ik doe dat in mijn garage. Ik ben een bio-hacker, ik hack mijn eigen genen.’

In zijn hand heeft Rich een magneet laten implanteren waardoor hij metalen voorwerpen kan laten bewegen, wij hebben de indruk dat hij dit ook heeft gedaan om indruk mee te maken tijdens feesten.

‘Laten we teruggaan,’ zeg ik, ‘naar de vibrerende penis. Hoe werkt dat?’

‘Wetenschappers zijn al lang bezig met orgasmes waar je helemaal geen geslachtsdelen meer voor nodig hebt, de orgasmatron, die geeft signalen aan de ruggengraat. Ik denk dat een vibrerende penis de seks beter zal maken. Probleem is dat de FDA (de Food and Drug Administration, AG) geen toestemming zal geven om er een medische ingreep van te maken, want er is geen medische noodzakelijkheid voor een vibrerende penis. Daarom moet je naar een tatoeageshop om het apparaat in te laten brengen. Een body modification artist kan het ook voor je doen.’

‘Denk je dat de seks beter zal worden?’

‘Ik denk het wel,’ zegt Rich. ‘Ik denk dat seks ook intiemer zal worden. Zal ik jullie mijn laboratorium in de garage laten zien?’

We gaan naar de garage.

‘Wat is dat?’ vraag ik en ik wijs op een potje.

‘Dat zijn de hersenen van een baviaan,’ antwoordt Rich, ‘iedere krankzinnige wetenschapper moet ergens hersenen in een potje hebben staan.’

‘Werk je eigenlijk fulltime aan de vibrerende penis?’ wil ik weten.

‘Overdag bouw ik meubelen,’ antwoordt Rich, ‘maar misschien ben ik binnenkort de eerste man met een vibrerende penis.’

‘Jij kunt ook een vibrator van je penis laten maken,’ zegt Roos tegen mij. ‘Ik zou het doen, dan kan ik je verbeterd aan je nieuwe vriendin overdragen.’

‘Ik hoef niet te worden overgedragen,’ mompel ik.

Meer en meer heb ik het gevoel dat deze zoektocht naar liefde en seks ook een zoektocht naar eenzaamheid is. Misschien is dat de niet eens zo akelige waarheid van alle liefde, in de verlatenheid van de ander ben je zelf even iets minder verlaten.

‘Hoe lang ben je al bezig met die vibrerende penis?’ vraag ik, vlak voor we afscheid nemen.

‘In 2008 werd ik bio-hacker,’ antwoordt Rich.

De rechten van de begeerte

Was Washington in Utah al een beetje Californië, San Diego is het echt en Californië is toch de plek waar de technologisch verbeterde mens vandaan zal komen. Misschien is je eigen genetisch materiaal hacken een andere manier van schrijven, schrijven met met genen, hoewel je zou kunnen beweren dat alle voortplanting schrijven met genen is.

We logeren op het schiereiland Coronado, nabij San Diego.

Op de hotelkamer krijgt Roos ernstige buikkrampen, ze staat voorovergebogen bij het bed en maakt kreunende geluiden die aan een ziek dier doen denken. Het universum is soms een wrede romanschrijver, kort nadat ik het uitmaakte met Roos ontdekten we dat ze zwanger was. Het eens gewenste kind bleek, wat mij betreft althans, ongewenst. Ik was er bang voor, een overweldigende angst, die veel weg had van paniek.

Roos kreunt en kermt. Ik leg mijn hand op haar hoofd.

‘Wat kan ik doen?’ vraag ik, wetend dat ik niets kan doen. Weinig is zo gruwelijk als niets kunnen aan de pijn van mensen van wie je houdt.

Na ruim een uur nemen de krampen af en gaan we eten.

Tijdens de maaltijd op een terras met uitzicht op zee, we delen een pizza, zegt Roos: ‘Laat mensen van je genieten. Ik gun je dat ondanks wat je mij hebt aangedaan.’

‘Hoe kunnen ze van me genieten?’ vraag ik. ‘Wat bedoel je?’

‘Hang een bord om waarop staat: “Ik ben van niemand en van iedereen. Vrij beschikbaar,”’ antwoordt Roos. ‘Ik gun je iedere week nieuwe inspiratie, elke maand een nieuwe verliefdheid. Ik weet dat ik niet van jou ben, en ik besef nu ook dat ik nooit van jou ben geweest, want jij bent van niemand en van iedereen.’

‘Laten we naar de kamer gaan,’ antwoord ik. ‘De zeewind is koud.’

De buikpijn van Roos weerhoudt ons van onderzoek naar migratie en liefde in San Diego. ‘Ik ben bang dat ik het kindje ga verliezen,’ zegt Roos.

‘Maar je had toch hoe dan ook voor een abortus gekozen?’ antwoord ik.

‘Jij,’ zegt ze, ‘jij had daarvoor gekozen. Ik had nog niks gekozen.’

Misschien klinken mijn woorden harteloos, misschien is het harteloos om over een abortus te beginnen, maar ook de harteloze heeft recht op een verdediging, ik wil me verdedigen met de woorden van David Lurie in Coetzees In ongenade. Ik beroep me op de rechten van de begeerte, ‘op de god die zelfs kleine vogels aan het trillen maakt.’


Een ochtend in april, Ocean View Hotel, Santa Monica, Los Angeles. De nevel is bezig op te trekken, het zal een mooie dag worden.

Roos is bezig te douchen. Ik ben met een handdoek om mijn schouders in mijn koffer aan het zoeken naar kleren. Dan hoor ik Roos roepen.

Ik ga de badkamer in, Roos staat nog onder de douche, ze bloedt hevig, er zitten stukjes weefsel tussen het bloed die vaag doen denken aan platgeperste bosbessen. ‘Het kindje,’ zegt ze en dan begint ze vreselijk te huilen. Ik omarm haar, kan niet anders dan meehuilen, druk haar tegen me aan en vervolgens vraag ik: ‘Kun je me vergeven?’

Later zal ik aan die woorden terugdenken en beseffen hoe gruwelijk het was dat die woorden op dat moment uit mijn mond kwamen, dat ik kennelijk aan niets anders kon denken dan mijn eigen vergiffenis, maar je moet leven met wie je bent en dat is de eenzaamheid.

Huilend in de douche denk ik wat ik dacht toen mijn moeder stierf. Heideggers bekende woorden waren: alleen nog een God kan ons redden. Ik geloof dat alleen nog de literatuur ons kan redden. Dat geloof neemt niet af, het wordt sterker.

Roos maakt foto’s van het bloed op haar voeten. De pijn, het verlies, moet worden gedocumenteerd. Niet omdat dat de zin van de pijn is, maar omdat niet documenteren te veel zinloosheid is.

‘Natuurlijk had ik van het kindje gehouden als je ervoor had gekozen,’ zeg ik.

‘Dat zeg je nu,’ antwoordt Roos.

Ondanks alles is er verbondenheid, liefde zelfs, het lijkt alsof deze reis nooit zal ophouden, alsof we de rest van het leven aan elkaar zijn overgeleverd.

Vanaf nu zullen we alleen nog maar naar het noorden gaan, ongeveer zoals mijn personage Robert Mehlman in Fantoompijn in een limousine naar Canada rijdt. Amerika blijft een uitstekend land om te verdwijnen.


Een keuze tussen leven en dood

Het voornemen om in elke staat relatietherapie te doen wordt onverminderd voortgezet. In Palo Alto belanden we bij Pete en Ellyn, in speciale gevallen doen ze de therapie samen.

De oude vragen worden behandeld, oud en toch nieuw. Waarom heb ik Roos verlaten na een week of drie verliefd te zijn op een ander.

Ik antwoord: ‘Het klinkt dramatisch, maar het voelde als een keuze tussen leven en dood. Bij Roos blijven was sterven, ik koos voor mijn leven, ook al besefte ik dat ik daarmee Roos zou doden. Want dat is hoe zij het voelt. Ik moest uit de gevangenis, al weet ik dat de gevangenis niets of bijna niets met Roos te maken heeft. De gevangenis zit vooral in mijn hoofd, maar dat maakt het ontsnappen niet minder urgent. An sich was onze relatie liefdevol en avontuurlijk. Roos heeft me ook veel vrijheid gegeven.’

‘Jij moet op een gegeven moment altijd weg,’ zegt Roos.

Ik moet denken aan mijn moeder, van wie ik wanhopig veel heb gehouden maar die ik ook als puber intens heb gehaat, zo heb gehaat dat ik haar een keer zo hard op haar oog heb geslagen dat ze naar het ziekenhuis moest, en die ik aan het einde van mijn puberteit heb verlaten ook al meende ik haar daarmee te doden.

Roos herinnert me aan mijn moeder, zij wakkert soortgelijke gevoelens in mij aan, ik voelde mij de gevangene van hun verlatenheid en hun pijn. Ik weet dat mijn gevoel niet de enige waarheid is, maar het pijnlijke aan gevoelens is dat ze de indruk kunnen wekken niets dan waarheid te zijn.

Aan het eind van de sessie zegt Pete tegen mij: ‘Jij komt uit een gezin waar geen plaats was voor jouw pijn, waar dus geen plaats was voor jou. Jij mocht niet bestaan.’

Even zijn deze woorden me te veel, veel te veel zelfs, maar dan lukt het me te zeggen: ‘Ik heb mij naar het bestaan toe geschreven, en daar ga ik mee door. Schrijvend mag ik bestaan.’

Een kwartiertje later staan we op straat, in een keurige buitenwijk.

‘Misschien moet je toch naar die grote pijn van je toe,’ zegt Roos. ‘Ik heb ook veel pijn gekend in mijn leven. Ik heb geleerd pijn niet uit de weg te gaan. Misschien confronteert mijn openlijke pijn jou met de jouwe. Aan mij ontsnappen helpt je niet aan jouw pijn te ontsnappen. Volgens Pete houd je de pijn in stand door te ontsnappen.’

‘Nee,’ antwoord ik, ‘dat willen jullie allemaal, dat ik stop met ontsnappen, maar ik ben altijd sneller geweest dan de pijn. In de literatuur mag de pijn me hebben, erbuiten wil ik blijven wie ik was, Houdini, op het nippertje ontsnap ik altijd weer.’

De oorlog is voorbij

De ontroerende film Ladybird (2017) van Greta Gerwig gaat over eerste liefde, adolescentie en afscheid in het provinciestadje Sacramento, tevens de hoofdstad van Californië, en begint met deze woorden van Joan Didion: ‘Iedereen die spreekt over Californisch hedonisme heeft nog nooit kerstmis in Sacramento gevierd.’

Geleidelijk is Roos bezig mijn ex te worden. We hebben geen seks meer, maar we slapen in hetzelfde bed, als het zo uitkomt douchen we samen, zo nu en dan sla ik een arm om haar heen of woelt ze door mijn krullen. De oorlog is voorbij, de vrede moet nog beginnen. Ze zegt: ‘Op het eerste oog lijkt er niks veranderd, maar de betekenis van alles is veranderd. Jouw arm om mij heen betekent niet meer hetzelfde, jouw “ik hou van je” betekent niet meer hetzelfde.’

Op weg naar Sacramento, waar we met high school sweethearts zullen praten, zwemmen we in een meertje. Ik doe mijn best de nieuwe vrouw uit deze reis te houden, maar na het zwemmen zegt Roos: ‘Ik zie dat je met haar aan het appen bent. Zelfs op de dag dat ik een miskraam had. Het is zo moeilijk dat te negeren, moeilijk om toeschouwer te zijn van jouw dubbelleven. Ik had je die dagen nodig en je was er niet voor me.’

‘Ik was er wel,’ antwoord ik, ‘maar niet 24 uur. Er is geen dubbelleven meer. Je weet alles.’

Als we ons aan het afdrogen zijn, vraagt Roos: ‘Denk je dat zij de plekjes op je rug zal insmeren zoals ik dat altijd heb gedaan?’

‘Dat moet blijken,’ antwoord ik.

Stijve Kyrtus

In een buitenwijk van Sacramento, een halfuurtje rijden van het centrum, bevindt zich de Casa Roble High School. Met hedonisme lijkt deze school inderdaad niets te maken te hebben, eerder met wederopbouw waaraan geen einde komt. De school bestaat uit barakken, er is een groot sportveld, daaromheen de leegte van de buitenwijk van de buitenwijk.

We spreken met Kyrtus (18), hij is gedeeltelijk van Filippijnse komaf en doet hier de pre-militaire training van de luchtmacht, maar hij wil niet bij het leger, hij wil chef-kok worden. Verder vertelt hij dat hij uit een betrekkelijk armoedig gezin komt (low-income family). Zijn manier van spreken is voorkomend, op het stijve af, alsof hij uit een andere tijd komt.

Een jongen met rood haar die bij Kyrtus in de klas zit, vertelt ontspannen dat hij zich al wel bij het leger heeft aangemeld. Hij wil naar Zuid-Korea of Duitsland, maar hij spreekt over het leger alsof hij zich niet kan voorstellen ooit te zullen vechten.

Dan verschijnt Jessica, de vriendin van Kyrtus. Ze is 17, draagt een jurk met horizontale strepen en heeft een bril op. We gaan in een lokaal zitten waar we rustig kunnen praten, de lerares die deze ontmoetingen heeft geregeld is op de achtergrond aanwezig.

‘We hebben elkaar ontmoet in de drive-thru van een Taco Bell,’ vertelt Kyrtus. ‘Toen hebben we snapchatgegevens uitgewisseld.’

‘En wanneer is de relatie begonnen?’ wil ik weten.

‘Er was een moment,’ zegt Jessica, ‘dat we dat hebben uitgesproken.’ Ze straalt een ernstig soort kwetsbaarheid uit.

‘We nemen ministapjes in de richting van de toekomst,’ vult Kyrtus aan, ‘ik was hiervoor in een gecorrumpeerde relatie.’

‘Wat was er gecorrumpeerd aan?’ vraag ik.

‘Ze had niet het beste met me voor,’ antwoordt Kyrtus.

En Jessica vertelt: ‘Mannen hebben me niet goed behandeld. Hij behandelt me wel goed. Hij schuift de stoel voor me aan, hij houdt de deur voor me open. Ik had last van allerlei onzekerheden (self-image issues) maar hij heeft me daarbij geholpen.’

‘Hoe dan?’ vraag ik.

‘Door wat hij zegt.’

‘Ik vind alles aan haar mooi’ zegt Kyrtus. ‘Ook al loopt ze in wijde trainingsbroeken.’

Een ander stelletje komt binnen, Mason en Lainie, allebei 17. Zij draagt een korte spijkerbroek met een blauw T-Shirt, hij een korte broek met daaronder hoog opgetrokken sokken.

‘Wat is liefde?’ wil Roos van Lainie weten.

‘Dat je nerveus bent als je degene ziet van wie je houdt,’ zegt Lainie. ‘Dat je de hele tijd bij hem wilt zijn en dat als je niet bij hem bent dat je hem dan berichtjes stuurt.’

‘Wat doen jullie samen?’ vraagt Roos. ‘En wat is het leukste wat jullie samen doen?’

‘Het leukste wat we samen doen is achter elkaar aanrennen op de speelplaats,’ zegt Lainie.

‘Zonder jullie te willen veroordelen,’ zegt Kyrtus, ‘maar wij doen toch andere dingen, we gaan samen boodschappen doen, we kijken een film, we spelen bordspelletjes thuis.’

Ik denk dat Lainie gelijk heeft, al geef ik toe dat Roos mij eerder op deze reis ‘een puber in de liefde’ heeft genoemd. Hoe oud je ook bent, er moet iemand zijn achter wie je aan wilt rennen op de speelplaats, de rest is bijzaak.

‘Waren jullie elkaars eerste seksuele partners?’ vraagt Roos.

Dat blijkt het geval te zijn, alleen Jessica had al seksuele ervaringen met iemand gehad.

‘En zijn jullie jaloers?’ vraagt Roos.

‘Ik vertrouw hem volledig,’ zegt Jessica, ‘alleen andere vrouwen vertrouw ik niet.’

‘Dat begrijp ik,’ mompelt Roos.

Ik vraag nog aan Mason of Lainie hem ook weleens complimentjes maakt. ‘Dat hoeft niet,’ antwoordt Mason, ‘haar glimlach is het grootste compliment.’

Eigenlijk is Sacramento niet zo vreselijk

We gaan naar buiten om foto’s te maken. Roos vraagt of ze denken voor altijd bij elkaar te zullen blijven. Dat denken ze. Vervolgens wil Roos weten of ze het geen probleem vinden dat ze nooit met iemand anders naar bed zullen gaan. Dat vinden ze geen enkel probleem.

Later bekijken we het Instagram-profiel van Lainie. Ze heeft een fotootje van Mason geplaatst met de woorden: ‘This boy is the love of my life and always will be.’

Daaronder de datum waarop het allemaal begon: 28 juli 2018.

‘Ontroerend,’ zegt Roos.

‘We doen ons hele leven ons uiterste best de sprankeling van de eerste liefde terug te vinden en soms slagen we daarin,’ antwoord ik. ‘Trouwens, eigenlijk is Sacramento niet zo vreselijk. Erg middenklasse, maar dat is misschien het beste decor voor eerste liefde en een gebroken hart. Ging Ladybird daar niet over? Dat je wel naar New York kunt gaan, maar dat Sacramento overal is.’

Deel 4

I’ve been looking for a savior in these dirty streets
looking for a savior beneath these dirty sheets
I’ve been raising up my hands
Drive another nail in
Got enough guilt to start my own religion
Tori Amos – Crucify

Gabriela heeft een huis als een kerk niet ver van Portland, Oregon. De tuin grenst aan een rivier, om het huis weilanden; Sacramento lijkt vanaf hier op een ander, parallel universum.

De deur staat open als we binnenkomen. Gabriela draagt een spijkerbroek en een donkerblauwe trui. Ze is eind vijftig en straalt de energie uit van iemand die van aanpakken houdt.

‘Mijn moeder was een hippie,’ zegt ze, terwijl ze koffie en thee voor ons maakt. ‘Timothy Leary [een Amerikaanse psycholoog die gecontroleerd drugsgebruik propageerde, AG] bracht haar in contact met LSD. We gingen naar Europa om de Beatles na te reizen. Ik ging niet naar school, dat vond mijn moeder onzin. Begin jaren zeventig heb ik in de Melkweg in Amsterdam gewerkt met het hele gezin. Daarvoor hebben mijn moeder en mijn stiefvader een jaar en zeven maanden in Italië de gevangenis gezeten voor drugsgebruik. Ik was toen tien.’

Ze laat ons Italiaanse krantenartikelen zien. Een foto van Gabriela als kind tussen de nonnen die zich over haar ontfermden toen haar moeder in de gevangenis zat. Ze ziet er niet ongelukkig uit, lichtelijk verbaasd misschien maar ook zelfverzekerd.

‘Ik ben eigenlijk altijd polyamoreus geweest,’ vertelt Gabriela terwijl we op de bank in de riante woonkamer gaan zitten. ‘Wat niet wil zeggen dat ik op alles trots ben. Ik trouwde op mijn zeventiende, mijn huwelijksnacht bestond uit een triootje met mijn man en een van mijn oudere zussen. Mijn moeder had allemaal kinderen gemaakt bij verschillende mannen. En met mijn tweede echtgenoot ben ik trouwens zes jaar lang monogaam geweest.’

‘Lang,’ zeg ik.

‘Heel lang,’ antwoordt Gabriela. ‘Maar we hadden allerlei kinderen die we moesten opvoeden. De kinderen waren eigenlijk minnaars genoeg.’

Misschien bedoelt ze dat kinderen je zoveel liefde geven dat je geen affaires meer nodig hebt.

Ze vervolgt: ‘Het was druk. Ik had twee zaken, ik handelde in sieraden en we knapten huizen op die we dan weer doorverkochten. Voor polyamorie, zelfs voor overspel, moet je tijd hebben.’

Squirten kun je leren

Een jonge vrouw loopt langs met wat borden. ‘Ik heb haar tien jaar geleden leren kennen op een erotisch festival dat ik had georganiseerd,’ vertelt Gabriela, ‘je kon er naar erotische poëzie luisteren en sushi van naakte lichamen eten. Zij was toen een sexy, jong, wild katje dat me probeerde te verleiden. Ik heb haar leren squirten (spuitend klaarkomen, AG), in een trainingssessie. Maar we hebben nooit seks gehad. Nu werkt ze af en toe voor me.’

Gabriela praat over squirten zoals een ander over tennis.

‘Het belangrijkste van polyamorie is het gesprek dat je voert,’ vertelt Gabriela. ‘Mensen blijven zoogdieren die emotionele en andersoortige zekerheden zoeken. Je kunt tegen iemand zeggen: ik zal fucking veel van je houden zoals er nog nooit van je gehouden is, maar over twee jaar is het vermoedelijk voorbij. Are you game? Je moet in de polyamorie, en niet alleen daar, altijd weer het gesprek voeren: wat betekent het voor jou?’

Roos, met wie ik deze reis maak en die een kleine vier jaar mijn vriendin is geweest, kijkt naar mij. Ik weet dat ze denkt dat ik niet in staat ben langer dan twee jaar van iemand te houden.

De wetten van het kapitalisme

John, Gabriela’s primaire partner, komt erbij zitten. Hij is haar echtgenoot, samen hebben ze weer andere partners. Hij is 46, zij 59. John komt uit een gezin van zevendedagsadventisten, studeerde theologie om dominee te worden en leefde tot zijn achtentwintigste celibatair, maar viel langzaam van zijn geloof, onder andere door bijeenkomsten waar aan ‘pray the gay away’ werd gedaan. Een goede vriend van John van de middelbare school was homo en John had steeds meer moeite te geloven dat homoseksualiteit iets was wat je door middel van het gebed kon doen verdwijnen, dat het überhaupt moest verdwijnen.

Hij praat zacht en ingehouden, draagt een beige broek en een overhemd. De theoloog in hem lijkt niet te zijn verdwenen.

‘Uiteindelijk bied ik John een product aan dat het beste is, en dat product zijn wij samen. Polyamorie is ook kapitalisme.’

Er vallen allerlei namen van mensen met wie John en Gabriela ook relaties onderhouden, zoveel namen dat het moeilijk is voor de buitenstaander niet de weg kwijt te raken.

‘Natuurlijk is er ook jaloezie tussen ons,’ zegt Gabriela, ‘maar we komen niet in de buurt van verliefdheid, daar blijven we ver vandaan. Hoe dan ook kan John alleen seks hebben als er een emotionele band is, op feesten krijgt hij hem niet omhoog. We daten nu een stelletje, zij komt uit Litouwen, en John heeft een speciale band met haar. Dat is soms moeilijk voor mij. Maar uiteindelijk bied ik John een product aan dat het beste is, en dat product zijn wij samen. Ja, het is kapitalisme. Polyamorie is ook kapitalisme.’

‘Willen jullie nog de tuin zien?’ vraagt John.

We kijken naar de mooie tuin.

‘Ik ben bang om oud te worden,’ zegt Gabriela. ‘Nu ben ik nog verleidelijk. Maar straks?’

‘Daar moet je niet aan denken,’ antwoordt John.

De wetten van het kapitalisme zijn prachtig maar hard. Het beste product van vandaag is het product dat morgen op de vuilnisbelt ligt.

Gabriela laat ons nog meer foto’s van haar jeugd zien. Ik zie nu ook iets van twijfel in haar ogen, een vermoeden van de ondergang: de angst voor de vuilnisbelt.

Degene die onthecht is wint

We rijden naar de hoogvlaktes van Oregon, naar het stadje Burns, waar we zullen jagen, maar ik blijf aan Gabriela denken. Leven doe je tussen de beschadigingen door; wat je niet kunt veranderen buig je om je in voordeel, als je geluk hebt.

De hoogvlakte rondom Burns: steppelandschap, op veel plekken is de aarde door de droogte gespleten, hier groeien slechts struiken. Roos is van plan een haas te doden. Haar bijnaam was ‘de haas’ en als we nabijheid zochten, na een ruzie, of gewoon zomaar, brachten we wat we noemden ‘de hazengroet’. We duwden onze voorhoofden tegen elkaar aan. Het heeft vrijwel altijd geholpen, zelfs op deze reis.

Vlak voor we weggingen, droomde Roos over een zelfportret, zij met een dode haas. Dat zelfportret wil ze nu maken.

‘Je wilt dat vrouwen zich aan je overgeven en je vertrouwen,’ zegt Roos. ‘Je wilt dat zij hun leven met je willen delen, maar eigenlijk wil jij met niemand je leven delen.’

Roos zegt: ‘Jij doodde mij door me te verlaten, nu gaan we een haas doden. En je houdt toch van jagen?’

‘Ik houd van verleiden,’ antwoord ik.

‘Nee, je houdt van winnen,’ zegt Roos. ‘Je wilt dat vrouwen zich aan je overgeven en je vertrouwen, dan heb je gewonnen en verlies je je interesse. Je wilt dat zij hun leven met je willen delen, maar eigenlijk wil jij met niemand je leven delen. Degene die onthecht is wint en dat ben jij.’

‘Misschien wil jij net zo goed winnen,’ antwoord ik.

Een dode haas op ijs

De steppe ziet er zo aanlokkelijk uit, zo onherbergzaam, zoveel plekken waar je kunt verdwijnen.

De jager die ons zal begeleiden heet Justin, hij draagt een spijkerbroek en heeft een petje op.

In de auto zegt Justin: ‘Ik zou geen week met Trump willen doorbrengen, maar ik ga toch weer op hem stemmen.’

We beginnen met schieten op kleiduifjes, wat wel bevalt. Justin merkt op: ‘Meestal zijn vrouwen betere schutters dan mannen omdat ze meer geduld hebben.’

Dan gaan we de steppe in, op zoek naar hazen. We zien er drie of vier. Ik mag ze afschieten maar met bril is scherpstellen moeilijk en tegen de tijd dat ik de haas in mijn vizier heb, is hij alweer verdwenen. Overigens worden de dieren niet gegeten, ze blijven liggen voor de coyotes.

Tegen het lunchuur hebben we nog geen haas geschoten. ‘Daarom noemen ze het jagen en niet doden,’ zegt Justin.

Na de lunch zetten Justin en Roos de jacht alleen voort.

Om een uur of vier appt ze me: ‘Ik heb een haas geschoten. Ik zag alleen zijn oren boven een struik uitsteken. Ik heb maar één schot gelost. Raak. Justin was trots op me. Ik ging naast de haas zitten, kroelde door zijn vacht en moest toen tegen de tranen vechten.’

In de vroege avond komt Roos terug. Een dode haas ligt op ijs in de achterbak. Ik durf de haas amper vast te houden.

‘Dit was een frivole dood,’ zeg ik.

‘Mij na een paar weken verliefdheid verlaten was frivool. Nu voel ik me net als jij, de pijn van een ander gebruiken, misschien zelfs opzoeken, voor de kunst.’

‘Ik gebruik ook mijn eigen pijn,’ antwoord ik.

We rijden naar de steppe voor de foto. Ze drukt de dode haas tegen haar blote bovenlijf. Ze huilt. ‘Zo had ik ons kindje vast kunnen houden,’ zegt ze.

De dode haas, ook dat is de frivoliteit waar ik zoveel van houd, waarvan ik zoveel wil blíȷ́ven houden.



Alle buitenwijken van Amerikaanse steden lijken op elkaar en in die buitenwijken vind je in vrijwel identieke gebouwen therapeuten. In een buitenwijk van Portland, Oregon, bevindt zich in zo’n onaanzienlijk gebouw het bedrijf Cuddle Up To Me. Zoals de naam doet vermoeden bestaat de therapie hier uit knuffelen. Net als in de vorige staten die we bezochten op zoek naar liefde en seks hebben we ook in Oregon relatietherapie gepland.

Ik noteer de feiten droogjes, de emoties mogen erbij worden gedacht, soms zijn die emoties me dusdanig te veel dat de beschrijving ervan me tegenstaat, of zoals psychoanalyticus Adam Phillips in In onbalans schrijft: ‘Verdriet herinnert ons er ongeveer net zoals seksualiteit aan hoezeer we onszelf te veel zijn.’

Als de pijn je te veel is, ben je jezelf te veel en dan kan knuffelen misschien helpen.

De gediplomeerde knuffeltherapeute heet Joey. Ze draagt een grijs vest, onder haar mutsje komt roze haar vandaan. Vroeger was ze danser, ik schat haar in de dertig. ‘Er komen hier weleens mannen die denken dat ze seks kunnen krijgen,’ vertelt Joey in een klein en rommelig kantoor, ‘maar ik maak ze snel duidelijk dat ze daarvoor aan het verkeerde adres zijn. Bovendien denk ik dat veel mannen die seks zoeken eigenlijk intimiteit willen.’

Ze vraagt wat ons verhaal is en als we dat hebben verteld, zegt ze: ‘Toen ik nog danser was, was ik erg verliefd op een muzikant. Ik werd zwanger van hem, maar hij wilde geen kind, hij wilde zijn vrijheid. Toen heb ik het kind laten aborteren. Die abortus blijft een trauma, dus ik begrijp waar jullie doorheen gaan.’

Dan vraagt Joey of we in staat zijn niet-seksueel met elkaar te knuffelen. We zijn ertoe bereid.

Joey kijkt me aan. ‘Er is een andere vrouw in je leven,’ zegt ze, ‘heeft zij haar informed consent kunnen geven? Weet zij dat je vandaag knuffeltherapie gaat doen?’

‘Dat heb ik haar niet verteld,’ zeg ik, ‘maar ik vermoed dat ze er geen problemen mee heeft.’

De ‘knuffelkamers’ hebben allemaal iets weg van een kinderkamer met een bepaald thema. We mogen kiezen in welke kamer we willen knuffelen. Roos kiest voor de sterrenkamer.

Joey laat met behulp van foto’s een aantal posities zien die we kunnen innemen, bijvoorbeeld de positie ‘mama beer’. Roos zit op het bed, doet haar benen wijd, ik ga tussen haar benen zitten, zo klemt ze me tegen haar aan. We moeten de positie drie minuten vasthouden.

De positie ‘mama beer’ voelt vertrouwd en maakt me slaperig.

Je kunt zeggen dat het treurig is dat mensen naar een therapeute moeten voor een knuffel. Als wij het gewoon vinden dat mensen naar een therapeut gaan om te praten, ‘gehuurde oren’ noemt Foucault dat, kunnen wij ook handen, benen en armen huren, voor niet-seksuele aanrakingen.


Geen onderbroek, rust

In een andersoortige buitenwijk van Portland, eerder een villawijk maar niet protserig, een alternatieve buitenwijk vol met borden waarop staat Black Lives Matter en In Our America All People Are Equal, Love Wins, zit Madison in een achtertuin in een zijden, paarse jurk op het gras. Ze heeft deze tuin geleend van een vriendin om ons uit te leggen wat ecoseksualiteit is. Ze heeft geen onderbroek aan en straalt rust uit.

Op weg hierheen heeft Roos gezegd: ‘Jij denkt dat de pijn voorbij is, omdat de reis bijna voorbij is, maar de pijn moet nog beginnen. Ik gun je dat je ooit echt liefdesverdriet meemaakt, zodat je de waarde van liefde leert kennen. Misschien zou het goed zijn als een vrouw tegen jou zou zeggen: “Fuck you.”’

‘Dank je,’ antwoordde ik, ‘dat is lief.’

Nu zitten we in het gras naast Madison die zegt: ‘Zoals wij hier zitten, dat is al ecoseksualiteit. Je voelt het gras, de zon, je ruikt van alles. Natuur kan prikkelend zijn. Je wisselt energie uit met het levende om je heen. Een orgasme is feitelijk niet anders dan ontlading van je energie. Mensen vragen me weleens: “Is ecoseksualiteit seks met kamerplanten?” Ze hebben zo’n beperkt idee van seks, alsof ik me zou penetreren met een kamerplant.’

We knikken.

‘Vrijwillige seksuele onderwerping en feminisme sluiten elkaar niet uit. Ik word graag bewerkt met een stuk hout.’

‘Kun je die ecoseksualiteit iets concreter maken?’ vraag ik.

‘Je kunt bijvoorbeeld seks in bomen hebben of met bomen,’ zegt Madison. ‘Ik houd ervan in bomen te klimmen en mezelf te bevredigen, een keer heb ik mezelf anaal gefistfuckt in een boom, maar ik houd ook op andere manieren van bomen, ik houd van het hout. Ik ben een feminist, maar ook een masochist, en ik houd ervan me seksueel te onderwerpen. Vrijwillige seksuele onderwerping en feminisme sluiten elkaar niet uit. Ik word graag bewerkt met een stuk hout.’

‘Geslagen worden met een synthetische zweep zou voor jou iets anders zijn?’ vraagt Roos.

‘Ja,’ zegt Madion, ‘totaal anders.’

Ze vertelt dat ze feministische porno maakt, wat wil zeggen dat de acteurs zelf bepalen hoe ze seks hebben en dat de set ‘een veilige ruimte’ is.

Madison komt uit het zuiden van Ohio, uit een religieus gezin. Haar moeder durft het woord ‘vulva’ nog altijd niet uit te spreken. Zelf omschrijft Madison zich als een ‘seksuele revolutionair’. In 2000 begon ze in San Francisco een feministische galerie. Om die te bekostigen speelde ze in pornofilms. ‘Ik heb weleens uitgerekend,’ zegt ze, ‘hoeveel anale seksscènes ik moest spelen om die galerie te kunnen laten draaien.’

Met Madison in het gras zitten en naar haar luisteren heeft iets vertrouwds. Elk oordeel is hier belachelijk. Ze vertelt dat ze twee kinderen heeft, een meisje van acht en een kind van twee, van wie het geslacht nog moet blijken. ‘Momenteel identificeert het zich als haai,’ zegt ze.

‘Ik zal jullie het ritueel laten zien.’ Voor Madison op het gras liggen een dolk, een soort van bakje, een marmeren en een kristallen dildo.

Ze staat op, roept, ‘aaaahh,’ en slaat met de marmeren dildo op het bakje. Vervolgens beweegt ze de dolk sensueel over haar lichaam. Daarna gaat ze masturberen met de kristallen dildo, eerst staand, later zittend in het gras.

Roos maakt foto’s, ik maak aantekeningen.

Als ze is klaargekomen slaat Madison met de marmeren dildo op het bakje en zegt: ‘Dank je, bomen, dank je, zon.’

We praten wat na. ‘Seks is ook magie,’ zegt Madison, ‘met orgasmes kun je regen opwekken als er veel droogte is. Wij mensen hebben geen keus, we moeten aan magisch denken doen.’

Met die woorden neemt ze afscheid van ons. Ik denk dat ze gelijk heeft, dat wij veroordeeld zijn tot magisch denken en dat we allemaal geloven dat ons magisch denken het beste is en uiterst rationeel.

Met jezelf alleen zijn

In Lacey, een slaperig stadje, ruim een uur rijden ten zuiden van Seattle, wonen Dan en Jovita, veteranen. Ze hebben vier kinderen, zijn African-American, en hebben met het leger overal in Amerika en elders gewoond. Ze hebben samen in Afghanistan gediend, hij was ook in Irak.

Binnenkort gaan ze verhuizen naar Georgia. Het huis moet nog worden gevonden. Op een bord in de woonkamer hangt het schema van de verhuizing, er staat bijvoorbeeld: ‘April keuken leeghalen, 15 juni naar hotel.’

Jovita zegt: ‘Zodat de kinderen weten wat ze moeten doen.’

‘Hoe hebben jullie elkaar ontmoet?’ vraag ik.

‘Ik werkte in een dining facility op een basis in South Carolina, en hij kwam altijd alleen binnen en zag er niet echt uit als een militair. Ik vroeg me af wie hij was. Nu zijn we 23 jaar samen, we hebben samen zes uitzendingen gedaan. Tussendoor ben ik vier keer zwanger geworden.’

Ze lacht.

Hij draagt een blauwe korte broek en rode gympen, daarboven een T-shirt, zij draagt een T-shirt passend bij het zijne.

‘Hoe hebben jullie elkaar en de oorlogen overleefd?’ wil ik weten.

‘In 2010, we waren toen gestationeerd in El Paso, Texas, besefte ik dat ik een fake life leidde,’ vertelt Jovita. ‘We hadden allebei affaires gehad, hij was er weer mee begonnen. We hadden familie op bezoek gehad, we brachten ze naar het vliegveld, hij kwam van de roltrap en ik zei tegen hem: “Pak je spullen en verdwijn. Wat niet in de auto past is van mij.” Hij ging naar een hotel in de buurt. Maar we wilden het de kinderen niet vertellen, dus ’s avonds kwam hij om het eten te maken.’

‘Op een gegeven moment moest ik het hotel uit, mijn creditcard was op,’ vult Dan aan.

‘De kerk heeft ons geholpen,’ zegt Jovia, ‘de dominee zei: “je kunt hem niet voor altijd in dat hotel laten.” We maakten een ruimte in ons huis die we gebedsruimte noemde. Een ruimte waar we konden mediteren, waar we ons veilig konden voelen. We zijn aan onszelf gaan werken, hebben regels opgesteld, je komt niet telefonerend het huis binnen. Als je van de basis komt, ga je eerst twintig minuten met jezelf alleen zijn. We zijn aan de andere kant van de berg uitgekomen en daar zijn we blij mee. Via de kerk zijn we uiteindelijk zelf stelletjes gaan helpen, omdat we zelf door zoveel moeilijkheden heen hebben weten te komen. Maar het was niet makkelijk. Ik weet nog het moment dat ik brak, in het huis van de dominee. Ik viel op de grond, kon niet meer staan. Het waren van die koude tegels. En ik dacht, dit is het, er zijn twee mogelijkheden, ik kan gewoon doorgaan, dan blijf ik gebroken, of ik kan alles veranderen. Ik ben lang een goed functionerende, depressieve robot geweest.’

‘Heb jij gevechtshandelingen gezien?’ vraag ik Dan.

Hij knikt. ‘Kameraden zeggen weleens, waarom heb jij nergens last van, waarom heb jij geen posttraumatisch stresssyndroom? Zo ben ik niet, ik ben praktisch. En ik probeer elke dag dankbaar te zijn dat ik nog leef.’

‘Waarom ben je ooit verliefd geworden op Jovita?’ wil Roos weten.

‘Ze had iets wat ik altijd al had willen hebben,’ antwoordt hij.

Een gelukkig stel, ondanks of misschien juist dankzij alles. Oorlog kan ook verbinden.


De liefde wordt beter

We eindigen de reis in de tuin van Pepper Schwartz, een kleine seksuologe en sociologe met drie grote honden. Ze doet al jaren onderzoek naar seks en relaties in Amerika, en hoewel ze begin zeventig is, doceert ze nog altijd. We zitten aan een grote tafel in haar tuin, soms moet Pepper de mannetjeshonden tot de orde roepen, ze hebben last van territoriumdrift.

‘Is er iets veranderd op het gebied van seks en liefde?’ wil ik weten.

Ze schenkt ijsthee in en zegt dan: ‘In mijn waardensysteem worden dingen beter. Mannen zijn steeds meer bereid over emoties te spreken, hebben meer vrienden, en hebben met hen intiemere banden. De voorspellingen uit de jaren tachtig over steeds meer echtscheidingen zijn niet uitgekomen. Veel mensen zijn vastbesloten de fouten van de babyboomgeneratie niet te herhalen, de liefde wordt beter.’

‘Hoe denk je over polyamorie?’ vraagt Roos.

‘Om dat goed te doen, heb je enorme sociale vaardigheden nodig, te vergelijken met de vaardigheden die je moet hebben om olympisch goud te winnen met kunstschaatsen. De enige die echt goed zijn in open relaties zijn homoseksuele mannen.’

‘Waarom?’ vraagt Roos.

‘Misschien omdat mannen seks en liefde beter kunnen scheiden. Mensen hebben emotionele zekerheden nodig. Als je drie, vier relaties hebt beëindigd, is het de vraag of je nog een vijfde keer door zo’n proces wilt. Natuurlijk zijn er verleidingen, mensen kunnen gecharmeerd worden, ik kan gecharmeerd worden. De behoefte aan zekerheid is echter groot. Ik geloof niet zozeer in monogamie, ik heb geen moreel oordeel daarover, maar ik geloof erg in de zekerheid van monogamie, ik ben een realist. Je hebt risicozoekers, die springen ook in van die eekhoornpakken van bergen af, maar dat is een kleine minderheid.’

‘Wat is er typisch Amerikaans aan de uitkomsten van je onderzoek?’

Pepper denkt even na. ‘Amerikanen hebben hoge verwachtingen, ook van liefde en seks, en ze denken dat ze recht hebben op die hoge verwachtingen.’

Pepper begeleidt ons naar haar voordeur samen met de drie honden. Er staat een sportauto voor de deur die uitstekend bij Pepper past.

Verdwijnen blijft een droom

Voor we terugvliegen wil Roos een rozenstruikje planten als herinnering aan het kindje dat we verloren door de miskraam. De receptioniste van ons hotel aan wie we het verhaal hebben verteld, heeft gezegd dat we het rozenstruikje in haar tuin kunnen planten. Ze had tien jaar geleden zelf een kindje verloren aan wie ze nog vaak denkt.

Als we naar haar dorp rijden in de heuvels van de staat Washington besef ik dat door deze reis in elk geval meer van Amerika ben gaan houden. De verlatenheid van het landschap buiten de grote steden weerspiegelt onze eigen verlatenheid, en in die lege landschappen vind je overal meer of minder beschadigde mensen die in de leegte een thuis hebben gevonden of iets wat daarvoor doorgaat.

Ooit wilde ik in de tekst verdwijnen, je kunt ook in Amerika verdwijnen, verdwijnen blijft een droom. Ook als het om de liefde gaat: als alle liefde het risico én het ideaal in zich bergt van verslinden en verslonden worden, dan is verdwijnen inherent aan die liefde; verslonden worden is verdwijnen en niet verslonden worden, dat wil zeggen vertrekken, is ook verdwijnen.


In de tuin van Valerie graaf ik een gat in de grond. Het is een mooie dag in de lente van 2019, ik draag net als Roos een korte broek.

‘Wil je nog iets aan het kindje schrijven?’ vraagt Roos. ‘Het kind waarvoor we ooit namen hadden bedacht, van wie ik zoveel houd, dan kunnen we dat briefje in de grond stoppen.’

Ik schrijf: ‘Lief kind, sorry dat we je hebben gemaakt. Sorry dat we je uiteindelijk niet hebben gemaakt. Liefs, kus, Arnon.’

Roos schrijft: ‘Lieve Zelda of Ofer, ik denk dat je Zelda was geweest, zo stelde ik me je voor. Over een paar jaar zou je met roodgoude krullen en een ernstige blik een steen hebben opgetild en naar de mieren hebben gekeken. Het spijt me zo dat we je nooit hebben kunnen vertellen hoe graag we je wilden, hoe welkom je was. Het lot speelt soms een wreed spel en het spijt me dat jij daar slachtoffer van bent geworden. Had ik maar eerder geweten hoe lief je me was, misschien was mijn lichaam dan een veiliger thuis voor je geweest.

Ik mis het je in me te voelen.

Als ik naar mijn handen kijk zie ik de holte waar jij in had kunnen liggen. Een holte waar ik altijd omheen zal moeten blijven dansen.

Ik stel me voor dat over een paar jaar deze struik in bloei staat en er een hertje of een haas aan je komt snuffelen. Misschien komt de vos zelfs wel excuses brengen. Ik zal je nooit vergeten. Je Roos.’

We blijven nog even staan, we houden elkaar vast. Even voelt het alsof deze reis nooit moet eindigen. Veel meer nog dan mijn tijd met het Amerikaanse leger in Irak, mijn tijd met het Nederlandse leger in Afghanistan, mijn tijd in het slachthuis, mijn tijd in een psychiatrische inrichting, heeft deze reis me geleerd dat leven beschadigen en beschadigd worden is. Wij zijn elkaars litteken, ook dat is liefde. ‘Zullen we over we een paar jaar terugkomen naar deze tuin,’ zegt Roos. ‘Om naar het rozenstruikje te kijken.’

Ik knik. Dan zeg ik: ‘Mijn moeder zei altijd voor ik op reis ging: “Ga in vrede.” Wat ik nu nog tegen je zou willen zeggen is: ga in vrede, lieve Roos.’

Deze reportage is door Roos meegelezen en met haar toestemming gepubliceerd. Ik besef dat dit ook haar verhaal is en dat ik, zoals zij het stelt, haar ervaringen niet volledig recht heb kunnen doen.

via Arnon Grunberg op zoek naar liefde en seks in Amerika: ‘Kun je me vergeven?’

Een dialoog bij wijze van inleiding én nawoord bij een zoektocht naar liefde en seks in Amerika

Lieve Roos, lieve haas,

Op 31 maart schreef ik mijn laatste bericht uit een vliegtuig aan je. Ik had je twee dagen daarvoor verteld dat ik een affaire had en verliefd was. Niet veel later bleek je zwanger. Soms lijkt de werkelijkheid veel op een roman, niet altijd een even goede roman. Ik schreef: ‘Haas, misschien had ik eerder tot me moeten laten doordringen, dat ik twijfelde, niet aan jou, maar aan mij, of ik klaar was voor iets waar ik misschien niet klaar voor ben, een kind krijgen, me settelen. Misschien had ik eerder moeten zeggen: ik voel dat ik wil ontsnappen. Maar ik dacht: voel ik het wel goed, en er was zoveel mogelijk, er was ruimte voor veel, ik dacht dat ik kon ontsnappen binnen de parameters van onze relatie.’

We maakten onze reis, ik schreef, jij las mee en had de vrijheid wijzigingen in mijn stukken aan te brengen, je maakte foto’s, je kreeg een miskraam, we huilden, vochten (met woorden, al heb je ook één keer lauwe thee over mij heen gegooid toen ik zei dat je humorloos was), we reden van motel naar motel, naarmate de reis langer duurde leek het alsof ik eeuwig met jou door het westen van Amerika zou blijven reizen. Alsof er geen eind aan zou komen, alsof dit het leven was, Groundhog Day maar dan anders. Er staat dan ook zoveel niet in de artikelen.

Hier lees je ‘Liefde en seks in Amerika’ terug: deel 1, deel 2 en de dubbele slotaflevering. Roos van Ees schreef Arnon ook deze brief: ‘Het leven gaat verder waar de literatuur eindigt’.

What the fuck

Roos: Hoe we in een sneeuwstorm buiten Salt Lake City een auto-ongelukje kregen, waardoor in Delta onze auto weggesleept moest worden en de man die een nieuwe auto bij een hotel langsbracht zei: ‘What the fuck are you doing in Delta?’

Hoe een zeventigjarige polygamist tegen mij zei: ‘Well, you’re kind of hot, you’ll be fine,’ en ik niet wist of het nou een belediging of een compliment was.

Hoe Katie, de jongste vrouw van polygamist Marion, jou een ‘asshole’ noemde.

Hoe ik na de miskraam met een maandverband vol bloed zeven uur achter het stuur zat rijdend langs de kunst van Californië om op tijd op de volgende locatie te zijn voor onze afspraak de dag erna, jij hebt immers geen rijbewijs. Sowieso al die uren dat we samen in de auto zaten, de moeilijke gesprekken die we daar voerden, dat als ik boos was ik jouw lievelingsnummers van de muziek-playlist oversloeg. Hoeveel we samen gelachen hebben.

Arnon: Het museum in Delta, Utah over het kamp waar tijdens de Tweede Wereldoorlog ongeveer tienduizend Japans-Amerikaanse burger geïnterneerd waren.

Een romantisch restaurant ergens in Oregon langs een rivier waar we waren beland op weg naar Portland en waar we zo’n ruzie kregen dat ik echt dacht: ja, hier houdt het op, ik ga terug naar New York en jij wilde alleen verder. En hoe we daarna toch weer samen verder gingen en moesten lachen.

Hoe we mensen wilden uitnodigen om een deel van de reis met ons mee te maken omdat we dachten dat dat makkelijker was. Maar niemand kwam.

De gesprekken die we opnamen in de auto, waarmee we tot nu toe niets hebben gedaan.

Het restaurant en de bar in Burns, Oregon, waar jij aan de praat raakte met een van eenzaamste mensen die ik ooit ontmoette en hem omhelsde toen hij over zijn scheiding vertelde. We verlieten de bar en ik dacht: weer iemand die we hadden moeten redden. En we hebben het niet gedaan.

Hoe ik elke avond toch weer aan mijn nieuwe roman schreef en de aantekeningen van die dag uitwerkte en als ik dan eindelijk naast je ging liggen, meestal was het tegen die tijd al twee uur in de nacht, jij in slaap was gevallen met je laptop nog open. Alsof er niets was veranderd.

Roos: Hoe we samen ‘Het is over’ van Annie MG Schmidt in de auto zongen, een nummer dat ironisch genoeg al voor onze relatie een van mijn lievelingsnummers was.

Hoe ik jou naakt fotografeerde en een half uur stekels uit je voeten heb lopen trekken.

De dochter van de jager die vertelde dat haar vriendje het net met haar had uitgemaakt en hoe ik te midden van al mijn eigen verdriet opeens met een huilend mooi meisje in mijn armen zat, en haar troostte met de woorden dat alles goed komt en dat ik weet hoe ze zich voelt.

Hoe ik mijn lach moest inhouden toen ecoseksueel Madison aan het masturberen was en jij in kleermakerszit in korte broek met gympen en hoog opgetrokken sokken als een schooljongen ernstig aantekeningen zat te maken in een schriftje terwijl je recht tussen haar benen in haar blote poes keek.

Zoveel mensen, zoveel ontmoetingen.

Arnon: Voor mij waren die ontmoetingen het wezenlijke van deze reportages. Dat ons eigen verhaal erin sloop, kwam omdat er níet over schrijven nog absurder zou zijn geweest dan er wel over schrijven.

Dat we het vliegtuig misten in Seattle en toen in een Hilton belandden vlakbij de luchthaven en we vervolgens bijna weer het vliegtuig misten, alsof we niet weg wilden. Hoe harmonieus en weemoedig het was daar in het Hilton.

Rouw in een leeg bed

Roos: Ik heb de afgelopen weken vaak terugverlangd naar de reis, het schemergebied waarin de pijn zich nog in een wachtkamer bevond. We hoefden niet te settelen, liefste. Van mij hadden we ook eeuwig zoekende avonturiers mogen blijven, levend uit koffers en elkaar als transporteerbaar thuis.

Na jouw beslissing de relatie te beëindigen voelde onze reis als het regelen van een begrafenis. Het verdriet is er, de geliefde is al dood, maar je bent nog met het lijk in de weer, te druk met allerhande praktische dingen, continu omringd door mensen. De rouw komt pas als je in je lege bed ligt. Daar lig ik nu, ik ga door de rouw, maar het voelt dus ook alsof ik nog steeds de begrafenis aan het regelen ben om alles een zo waardig mogelijk einde te geven. Eerst met mijn eigen stuk en nu weer met deze dialoog. Je wilt de begrafenis zo goed mogelijk regelen. We willen er iets moois van maken. Daarom schrijven we elkaar, om het samen af te sluiten, maar ook om in gesprek te blijven.

Arnon: Uiteindelijk vlogen we terug naar New York. Ik meende dat we in Seattle, waar onze reis eindigde, nader tot elkaar waren gekomen. De reis voelde als een oorlogsgebied dat we samen hadden bezocht, dat alleen al schepte een band. Maar voor jou was het anders. Ik zou over enkele dagen naar de vrouw vliegen op wie ik verliefd was, jij bleef alleen achter. Misschien heb ik onderschat hoe moeilijk dat kon zijn na zo’n reis van vijf weken. Misschien heb ik veel onderschat.

Soms kun je op het absurde in het leven alleen maar reageren met nog meer absurditeit.
Roos: Het startpunt en eindpunt van de reis waren voor ons zo anders. In onze laatste week vertelde je me droogjes dat jouw nieuwe geliefde de avond dat wij terug zouden vliegen naar Europa (ik naar Amsterdam, jij naar Zagreb, op Schiphol zouden we afscheid nemen) naar Kroatië zou komen. Toen kwam de realiteit als een mokerslag binnen. Ik besefte dat ik me tijdens de reis nog helemaal niet had voorbereid op de eenzaamheid die me te wachten stond. Ik leefde nog in de wereld van ons samen, ook al had je dagelijks contact met je nieuwe liefde.

Je schreef in je eerste artikel dat onze reis een poging zou worden tot conscious uncoupling, naar het boek van gezinstherapeute Katherine Woodward Thomas. Los van het feit dat je dat boek nog steeds niet hebt gelezen, liefste, het was allesbehalve conscious. We waren twee kippen zonder kop op die reis. We hadden geen enkel idee waar we aan begonnen. Misschien dachten we dat de reis een antigif zou zijn. Soms kun je op het absurde in het leven alleen maar reageren met nog meer absurditeit. Zoals sommige mensen de hevigste kater de volgende ochtend wegdrinken met een glas wodka.

Ik zal nooit zeggen dat ik spijt heb van onze reis. Onze reis is een testament aan wie wij waren, de liefde en de stormachtigheid daarvan. Een relatie van twee mensen die aan elkaar gewaagd zijn in de zin dat we beiden avontuur boven comfort verkiezen. Het fundament van onze relatie was dat wij geloofden ruimdenkend en flexibel genoeg te zijn om overal samen middels creatieve oplossingen uit te komen.

Tijdens de reis luisterde ik in de auto veel naar een liedje van de Noorse zangeres Sigrid, ‘Mine Right Now’. Ze zingt:

I ruin the moment ‘cause I picture the end
But I don’t wanna go there, so I tell myself that
Hey, it’s alright if we don’t end up together
‘Cause you’re mine right now
Hey, I don’t mind if we don’t get to forever
‘Cause you’re mine right now

Vijf weken zat je nog naast me in de auto, lag je nog naast me in bed, misschien kon ik daar genoegen mee nemen, zonder aan het einde te denken. Rouw en trauma gaan ook altijd gepaard met ontkenning. Maar jij was in je hoofd natuurlijk allang weg, en ik moest weggaan uit ons. Ja we maakten de reis samen, het was ons gezamenlijke project, maar de reis had voor ons beiden ook zo’n andere lading, het kon bijna niet verder uit elkaar liggen.

Soms communiceer je nu nog steeds met me alsof ons emotionele vaarwater hetzelfde is. Je vergeet de fundamenteel andere positie waarin we momenteel verkeren. Jij hebt iets gewonnen (een nieuwe liefde, vrijheid waar je naar verlangde), ik heb iets verloren. Natuurlijk voel ik ook wel dat er niet enkel iets verloren is maar ook iets te winnen valt uit al deze pijn. Maar momenteel is het verlies voor mij nog een harde werkelijkheid. Voor jou is het verlies al iets van het verleden.

Een publieke zaak

Arnon: Jij vloog naar ons thuis in Amsterdam, het huis van mijn moeder waar jij sinds anderhalf jaar woont en te midden al mijn moeders spullen een soort van nest voor ons hebt gemaakt. Een week nadat je landde op Schiphol zou je een feest geven om je liefdesverdriet te vieren, zeg ik dat goed?

Roos: Tijdens onze reis zette ik een appgroep op met vrienden en kondigde aan dat ik een heartbreak celebration party wilde organiseren. Waarom? Omdat ik doodsbang was mensen onder ogen te komen te midden van dit liefdesverdriet. Ik schaamde me. Ik wilde steun van de mensen die mij dierbaar zijn, maar zag er tegenop elke keer de pijn bij elke nieuwe ontmoeting op te moeten rakelen. Ik kan het beter in één keer met iedereen bij elkaar doen. Tijdens de avond zaten we verspreid over de vloer en in een kring en deelden persoonlijke verhalen over liefde en liefdesverdriet. Mijn vriendin Hedy d’Ancona zei later dat het haar aan de feministische praatgroepen uit de jaren zeventig deed denken. De dag erna schreef ik mijn brief aan jou.

Arnon: Voor jou was de brief, die je me schreef en waarmee je de serie afsloot, een liefdesbrief en mijn reactie (die wellicht wat zakelijk was) voelde als een afwijzing, zei je later.

Voor mij was die brief een afrekening van jou met mij én een liefdesbrief. Je verklaarde me nogmaals de liefde en rekende af met die liefde. Wat een project van ons allebei was geweest, werd publiekelijk opgevat als een zaak, Arnon versus Roos, of Roos versus Arnon, wat zonde was, wat geen recht deed aan de vijf weken die wij samen hebben doorgebracht en de kleine vier jaar ervoor.

Onze reis was een gezamenlijk project en dat jouw stem erin een plek zou hebben was vanaf het begin voor mij belangrijk. Mij ging het in mijn artikelen erom dat intimiteit en wreedheid, ook ongewilde wreedheid, zo vaak samengaan. Ik kan mij niet voorstellen dat mensen die intieme relaties hebben gehad dergelijke wreedheid niet hebben ervaren. Onze reis was een gezamenlijk project en dat jouw stem erin een plek zou hebben was vanaf het begin voor mij belangrijk. Ik zei vaak als je iets over mij zei, soms grappig, soms hard, soms allebei: ‘Oh, dat moeten we even opschrijven.’ En je deelde op mijn verzoek gedachten uit je dagboek met mij.

Roos: Die brief belichaamde zowel een eind als een begin voor me. De afsluiting van een gemis en van de hoop, die mij afhankelijk maakten van jouw beslissingen en acties. Zo moest die brief een startpunt van mijn eigen helingsproces worden. In plaats daarvan werden de weken die op mijn stuk volgden verre van rustig, juist geen periode waarin ik mijzelf kon proberen te repareren. Die tijd luidde namelijk ook een periode van nieuwe pijn in.

Deze dialoog is wellicht een poging om misinterpretatie van de artikelen over onze reis en onze relatie enigszins te voorkomen, eventueel ook dingen recht te zetten, terwijl ik me er tegelijkertijd van bewust ben dat lezen voor een groot deel interpreteren is en we bereid moeten zijn te accepteren dat iedereen een eigen interpretatie zal hebben. In dat niet al te persoonlijk opvatten ben jij vast beter getraind dan ik.

Ik probeerde in mijn brief te reflecteren op hoe het is iemands materiaal te zijn geweest en hoe ik daar als jouw geliefde ook zelf medeplichtig aan ben geweest. Dat is een complex vraagstuk waar ik nog steeds mijn hoofd over breek. Tijdens het schrijven had ik een zin in mijn achterhoofd die voor mij de kern was van de brief. Het is een zin uit het gedicht ‘After Our Planet’ van Mark Strand: ‘I am writing from a place you have never been.’

Zolang je over me schreef, wist ik tenminste dat ik nog een goed verhaal was.
Toen ik verliefd werd op jou, voelde ik al snel aan dat de beste manier om als geliefde loyaliteit en overgave aan jou te bewijzen is door jou alle vrijheid te geven in jouw schrijven. Jij schrijft ook uit liefde, en je hebt zoveel mooie en lieve woorden over mij geschreven in de afgelopen jaren. Ik verlangde naar jouw liefde en in een relatie met jou betekende dat dat ik er dus ook naar ging verlangen dat jij over me schreef, want dat is een manier waarop je jouw liefde toont. Zolang je over me schreef, wist ik tenminste dat ik nog een goed verhaal was.

Het beste materiaal voor een schrijver als jij ligt in de meest intieme, kwetsbare en soms pijnlijke momenten. Zo werd mijn kwetsbaarheid, mijn pijn, mijn leven jouw materiaal. Dat voelde ook als iets moois, want jij voorzag mijn meest kwetsbare momenten van nieuwe betekenis. Jij wist mijn pijn tot iets nieuws, iets betekenisvols te transformeren. De pijn had nut gekregen, deed ertoe, had een hoger doel gekregen: jouw kunst. Dat is bijna verslavend, en ik snap daardoor ook het gewicht dat het schrijven in jouw leven heeft. Hoe jij overleeft door te schrijven. Het was niet anders tijdens onze reis. Alle ontroerende momenten, zowel liefdevol als pijnlijk, dienden ergens voor: ze waren bestemd voor jouw artikelen en mijn beeld.

Toen eindigde de reis en bleef ik opeens alleen achter met alle open wonden die geen hoger doel meer dienden. Ik voel nu pas hoe vervreemd ik door mijn rol in jouw schrijven de afgelopen jaren ben geraakt van mijn kwetsbaarheid, mijn intieme gedachten en gevoelens, mijn ervaringen en mijn pijn. Ik ging mijn leven ervaren door het oog van jouw pen.

Jij werd de auteur van betekenis in mijn leven.

Jij schrijft altijd voor lezers, je kunt je niet voorstellen teksten te schrijven die niet gelezen worden, zoals een dagboek. Ik heb wel lang in een dagboek geschreven. Tijdens onze relatie schreef ik er steeds minder in. Recent pakte ik mijn dagboek weer op en las oude teksten van vroeger, zelfs van nog ver voor jou, en vroeg me af waarom ik er gedurende onze relatie minder in schreef. Eerst dacht ik dat het was omdat ik in mijn dagboek vooral schreef over worstelingen met het leven, misschien was ik met jou te gelukkig geworden om het dagboek nog nodig te hebben.

Nu realiseer ik me dat het om een andere reden is dat ik er niet meer in schreef. Wie heeft nog een dagboek nodig als je een geliefde hebt die jouw pijn registreert en het van nieuwe betekenis voorziet door erover te schrijven? Jij werd de auteur van betekenis in mijn leven. Jij bent jarenlang mijn lezer geweest, de lezer van mijn leven, de lezer van mijn pijn. En nu ben ik mijn lezer kwijt, jij leest nu een ander. Wie leest mij nu?

Jouw pijn

Roos: Het heeft me veel verdriet gedaan te zien hoeveel pijn jij hebt gehad de afgelopen tijd door hoe er op jouw stukken is gereageerd. Dat je pijn niet gelezen werd in je eigen stukken. Ik moest denken aan onze sessie in Menlo Park, bij Peter en Ellyn en de tranen die in jouw ogen sprongen toen Peter zei dat in jouw jeugd je pijn er niet toe deed, niet mocht bestaan, niet gezien werd. Want wat was jouw pijn nou naast de pijn van het oorlogsverleden van je ouders?

Ik denk aan Blauwe maandagen, hoe komisch het boek ook is, het zit vol met de pijn die opgroeien in het huishouden van jouw jeugd ook is geweest. Jouw moeders reactie op het boek: ‘Ik heb geen zoon meer.’ Zeker, ze vergaf je, maar zag alsnog je pijn niet. Natuurlijk weet ik dat jij op je eigen kenmerkende manier (met afstand, ironie, humor en een weerzin tegen elke vorm van sentimentaliteit) in de artikelen over onze reis ook over jouw eigen pijn schreef. Schrijven is niet alleen overleven en ontsnappen voor jou, het is ook jouw pijn een stem geven.

En veel mensen zagen, lazen dat niet. Toen kwam mijn brief aan jou en mensen lazen mijn pijn wel. Mijn pijn was onmiskenbaar, al in jouw artikelen, maar zeker in mijn eigen stuk. Ik stel me voor dat de grootste pijn waar ik nu doorheen ga, van al het verlies (van jou, van ons en ons kindje), te groot is. Het is geen oorlogsverleden, maar misschien voelt het toch alsof er tegenover mijn pijn geen ruimte is voor jouw pijn. Het enige wat ik je kan schrijven is dat ik jouw pijn zie, dat jouw pijn ertoe doet voor mij.

Ik heb veel respect voor pijn, daarom zwijg ik er graag over.

Arnon: Ja, de literatuur is verslavend en gevaarlijk. Als ze niet potentieel gevaarlijk was zou ze niets waard zijn, ik weet niet of ik schrijf om mijn pijn te laten zien – ik benadruk altijd weer het recht verborgen te blijven. Ik heb veel respect voor pijn, daarom zwijg ik er graag over. Eigenlijk luister ik liever dan dat ik spreek. Ik eigen mij verhalen toe door te luisteren en te leven – ik denk wel dat schrijven een poging is dichter bij de waarheid te komen en indirect bij de rechtvaardigheid.

Wat je schrijft over het lezen van jouw pijn vind ik mooi. Het ‘lezen’ van jouw angst en jouw kracht, van je diepste wanhoop en het vermogen je razendsnel weer op te richten, heeft mij veranderd. Het was volstrekt anders dan alles wat ik tot dan toe aan overlevingskunst en lijden had gezien, en ik heb ook je lichtere kanten met zoveel plezier ‘gelezen’, bijvoorbeeld hoe je theezakjes uit restaurants in je zak stopte, iets wat me erg aan mijn moeder deed denken die overal alles meenam wat ze maar kon meenemen.

Roos: Ik weet dat jij liever luistert dan spreekt. Ik heb tijdens onze relatie vaak met verbazing jouw verdwijntruc bestudeerd, wanneer we aan het dineren waren met andere mensen en je het vrijwel altijd voor elkaar kreeg om aan het einde van het gesprek niks over jezelf gedeeld te hebben. Maar jij luistert om daarna via je pen te kunnen spreken. Want het luisteren is voor jou ook registreren en na zo’n etentje sprak je niet zelden over de avond in een column. Spreken doe je zeker. Misschien over je eigen pijn alleen via een omweg, in verkapte bewoordingen, maar over andermans pijn zwijg je niet, toch liefste?

Secretaresse van het onzichtbare

Arnon: Maar luisteren is voor mij niet alleen instrumenteel, ik luister uit oprechte interesse, en een schrijver is ook, zoals Coetzee schreef, een secretaresse van het onzichtbare. Je voedt je met de wereld, soms lijkt het alsof de wereld je iets dicteert. Je schreef in je brief over mijn onvervangbaarheid voor jou. Toen mijn moeder stierf, kort voor ik jou ontmoette, dacht ik: nu ben ik eindelijk voor niemand meer onvervangbaar.

Bewust of onbewust zocht ik kennelijk iemand voor wie ik toch weer onvervangbaar zou blijken te zijn. Vervangbaar zijn is ook vrij zijn. Maar bewust of onbewust zocht ik kennelijk iemand voor wie ik toch weer onvervangbaar zou blijken te zijn.

Roos: Is dat waarom je twee maanden nadat we verliefd werden al zei een kind met me te willen? Ik zei tijdens de reis een keer tegen je: ‘Misschien was ik de rebound voor het verlies van je moeder.’

Arnon: Wat betekende het kind voor me, waarover ik begon in de zomer van 2015? Een bewijs van mijn liefde voor jou, een bewijs van vertrouwen, een teken dat de zucht naar avontuur vele vormen aan kan nemen, absolute roekeloosheid. We hebben samen een rozenstruik geplant in de tuin van een receptioniste in de staat Washington voor het kindje dat niet geboren is. De brief die je aan het kindje schreef kon ik niet overtypen zonder te huilen, nog steeds zou me dat niet lukken, denk ik.

Ik heb dingen gezegd in paniek waar ik spijt van heb. Veel spijt, maar ik hoopte dat de reis ook het begin van heling zou zijn van wonden, ook de wonden die ik had toegebracht. Dat hoop ik nog steeds. Ik hoop dat de herinnering, onze herinnering, hoe we daar stonden, de absurditeit en de sentimentaliteit ervan, de nabijheid en de afstand, de pijn en het omgaan met die pijn, voor jou ook helend zijn.

Nu is de betekenis van het kind voor mij het moment dat wij bij het rozenstruikje stonden, dat moment namelijk kwam veel van wat rouw was en is in mijn leven samen. Ik ben niet zo goed in rouwen, het leven gaat door, het moet doorgaan en alleen al daarom kan men zich, kan ik me de lethargie van de rouw niet permitteren. Misschien planten wij ons ook voort om te kunnen rouwen, denk ik nu, om ervoor te zorgen dat zoals jij dat noemt onze pijn en onze vreugde gelezen wordt. Misschien was het verlangen naar een kind een verlangen naar de mogelijkheid op een andere manier gezien en dus gelezen te worden. Het kind betekende voor mij anders lezen en anders gelezen worden.

Al deze pijn en dit einde is misschien niets minder dan zwanger zijn van een nieuw eigen leven.

Roos: In jouw kinderwens lag een angstaanjagende opgave voor mij besloten. Na depressie en worstelingen met suïcidaliteit in mijn jeugd werd het een geruststellende gedachte dat ik het leven aankon zolang ik wist dat als de pijn te groot werd, ik niet verder hoefde te leven. Leven met een nooduitgang. Toen ik besloot met jou een kind te willen, moest ik afscheid nemen van die wrange overlevingsstrategie. Een kind willen is ‘ja’ zeggen tegen het leven.

Die ‘ja’ ben ik aangegaan door samen met jou naar een kind van ons te gaan verlangen en door in onze liefde te geloven. Ik heb vaak tegen je gezegd dat ik bang was dat het kindje er nooit zou komen, dat je al weg zou zijn, een ander zou hebben, voordat het er daadwerkelijk was. Maar jij was zo overtuigd, zo zeker beloofde je me dat ik me daar toch helemaal geen zorgen over hoefde te maken. Dus droomde ik met jou mee. Stond mezelf toe gelukkig te zijn, wetende dat ik het kwijt kon raken. Als je grootste angsten werkelijkheid worden, voelt de wereld onveiliger dan ooit.

Toen we erachter kwamen dat ik zwanger was, terwijl jij het net had uitgemaakt, en ik voor de keuze stond om het te houden of te aborteren voelde het alsof ik de keuze ‘ja’ te zeggen tegen het leven opnieuw moest maken. Toen kreeg ik een miskraam en kwam er zoveel pijn en verdriet naar boven, die eigenlijk overlevingsdrang was. De dood die zo lang een geruststellende optie in mijn leven was geweest, een mogelijke of onvermijdelijke ontsnapping, confronteerde me nu met een onvoorstelbaar verlangen terug naar het leven dat in mij had gehuisd.

Toen het nog een optie was dat het kindje geboren kon worden, belichaamde het dat ik iets had om voor te overleven. Opeens was dat weg. Nu is het een enorme zoektocht die overlevingsdrang, dat verlangen naar het leven, terug te vinden zonder het daadwerkelijke leven dat in me groeide. Hoewel ik ook elke ochtend als ik weer in ongeloof en verwarring wakker word tegen mezelf zeg dat al deze pijn en dit einde misschien niets minder is dan zwanger zijn van een nieuw eigen leven.

Arnon: Onlangs gingen we samen voor de laatste keer naar onze relatietherapeut. Op de weg terug naar het station stortte je in tranen neer op het trottoir, ik ging naast je zitten. We hielden elkaar vast. Ik zei dat ik niet uit je leven zou verdwijnen, dat ik van je hield, veel, ook al was de relatie voorbij.

Ik zou willen dat mijn liefde jou niet zoveel angst zou aanjagen.

Roos: Onze relatietherapeute zei tegen je toen je verwoordde dat je onderschat had hoeveel pijn dit alles mij zou doen: ‘Je had niet gedacht dat iemand ooit zoveel van je zou houden.’

Je hebt vaak tegen me gezegd dat je bang bent dat je geen liefde waard bent. Ik zou willen dat mijn liefde jou niet zoveel angst zou aanjagen.

Ik weet door onze relatie dat mijn leven me nooit onherstelbaar beschadigd heeft, want door al mijn door schade en schande opgebouwde angsten en muren heen ben ik vol vertrouwen van je gaan houden. Ik ben een goede overlever juist omdat ik pijn niet uit de weg ga, ik graaf me er een weg doorheen. Ik geloof niet dat slechts tijd wonden heelt. Als je een been breekt, zeggen we ook niet: de tijd heelt het wel. Dan heelt het scheef en blijft het hoogstwaarschijnlijk eeuwig een zwakke plek. Nee, je laat je goed behandelen en gaat in revalidatie. Waarom zou dat bij een gebroken hart of een gebroken ziel anders zijn?

Ik doe nu alleen die conscious uncoupling training van Katherine Woodward Thomas (die we samen interviewden), ik ben in therapie bij Peter (de therapeut bij wie we in Californië in therapie waren) om de miskraam te verwerken, ik heb sessies met onze oude relatietherapeut om grip te krijgen op alles wat er gebeurd is. Ik zie in pijn vooral een kans om te veranderen. Een gebroken hart is ook een opengebroken hart, en hoewel met zoveel zenuwen en aderen blootliggend elk speldenprikje een bloeding kan veroorzaken of je kan verlammen, is het ook een periode dat dingen misschien diep door kunnen dringen en zaken die hardwired zijn kunnen veranderen. ‘So don’t mind if I fall apart, there’s more room in a broken heart’ zingt Carly Simon. Het is een proces van posttraumatische groei.

Iedereen gaat anders om met pijn. Ik ben van de school: bek houden en doorleven.
Arnon: Wat ik je nu kan aanbieden: liefdevolle afstand. Misschien wordt die afstand in de loop der tijd kleiner.

Jouw pijn pijnigt mij. Iedereen gaat anders om met pijn. Ik ben van de school: bek houden en doorleven. Zo ben ik opgevoed en er is wel wat voor die school te zeggen.

Wat niet betekent dat jij tot die school moet toetreden, maar dat ik het recht opeis zo met pijn om te gaan.

Roos: Dat recht zal en kan ik jou ook nooit ontzeggen. Ik kan mezelf wel in bescherming nemen tegen de pijn die jouw manier van doorleven mij doet. Jij zit al middenin een nieuwe relatie. Ik moet eerst zelf weer sterker in mijn schoenen staan voor ik met die realiteit kan leven. Jij bent nu in New York en ik realiseerde me dat jouw leven zonder mij precies hetzelfde is. Je zit dezelfde restaurants aan dezelfde tafels. Je gaat naar de krav maga-trainers Raz en Serge, naar je Franse leraar Michel, je ligt op dezelfde plek op een kleedje in Central Park, slaapt in dezelfde kamer in hetzelfde hotel in Amsterdam.

Dat alles doe je nu met een ander. Allerlei plekken en rituelen die voor mij als dingen van ons waren gaan aanvoelen worden nu rituelen van jou met een ander. In zoveel van mijn herinneringen aan onze tijd samen kan ik nu copy-paste een andere vrouw plakken. Terwijl mijn leven zonder jou overhoop ligt. Natuurlijk, ooit zal een nieuw iemand vast kerst bij mijn familie komen vieren, maar mijn leven is niet meer hetzelfde. Verre van. Dat is ontzettend pijnlijk, maar het is ook een fascinerend omver gespit stuk grond waarmee ik aan de slag kan.

Ik keek deze week de nieuwste aflevering van The Handmaid’s Tale (een serie die we voorheen samen keken). In een scène biecht handmaid June via een cassettebandje aan haar man Luke, die veilig in Canada woont, op dat ze een geheime affaire heeft gehad in Gilead. In tranen spreekt ze in: ‘I’m doing what I need to do to survive. And you need to too.’ Het ontroerde me zo. Wat doen mensen meer dan ieder op hun eigen gebroken manier proberen te overleven in deze wereld?

Jij doet ook gewoon maar wat je nodigt hebt om te overleven. Schrijven en ontsnappen. Wie ben ik om jou dat te ontzeggen. Zo ben ik zoekende naar mijn nieuwe manier van overleven. Want ik wil niet terug naar mijn oude manier, dat was een leven met muren.

Ooit zullen we teruggaan naar het rozenstruikje, we zullen lachen en huilen. Veel lachen, alles is grotesk, ook onze liefde.

Arnon: Kort voor ik je verliet herlas ik Emmanuel Berls Rachel en andere gratiën waarin Berl met zoveel liefde schrijft over de vrouwen die een rol in zijn leven hebben gespeeld. Het verleden, besefte ik eens te meer, leeft in ons, woekert in ons, is niet dood en weg, maar breidt zich in ons uit op goede én op slechte manieren. We zijn dit project samen aangegaan, het was een experiment, in een deel van de openbaarheid is dit verworden tot een simpel dader-versus-slachtofferverhaal, voor mij, voor jou, dat weet ik, was het anders, genuanceerder, complexer, tegenstrijdiger.

Ik ben daar in Heiloo naast je op de grond op het trottoir gaan zitten om je laten voelen dat ondanks alle pijn, die van jou, die van mij, ik niet tegen jou maar voor je ben, ik bied je liefdevolle afstand aan en loyaliteit en misschien van daaruit vriendschap.

Je verleden ontrouw worden is jezelf ontrouw worden.

Ik heb je vader beloofd dat ik je in vrede zal laten gaan, dat doe ik ook, en dat betekent niet dat ik verdwijn of ontken wat wij samen allemaal hebben meegemaakt, integendeel.

Het betekent ook niet dat we hoeven te kiezen tussen werkelijkheid en literatuur. Daar waar wat wij werkelijkheid noemen te vinden is, is er literatuur, althans zijn er verhalen.

Ooit zullen we teruggaan naar het rozenstruikje, we zullen lachen en huilen. Veel lachen, alles is grotesk, ook onze liefde.

Roos: Gisteren kreeg ik een sms’je van Valerie, de vrouw in Washington State in wier tuin ons rozenstruikje is gepland. Ze schreef: ‘Hello, the rose plant is growing. There was a mama deer and two babies eating near the plant. So beautiful.’ Het hertje waar ik in mijn brief aan ons kindje (die in jouw laatste artikel staat) over schreef is dus al komen snuffelen. Nu moeten alleen de haas en de vos nog op bezoek komen.

Arnon: Ik zou je graag vertellen wat jouw pijn met me doet en heeft gedaan. Maar ik kan dat alleen indirect via de omweg van fictie – wees er echter van verzekerd dat jouw pijn een demon voor mij is geworden die op mijn schouder zit – een net niet getemde roofvogel. Dit alles was uiteindelijk moeilijker voor me dan de dood van mijn moeder.

Roos: Misschien lees ik het ooit in je fictie, toch hoop ik dat je ooit tegenover me zult zitten en me in je eigen woorden, op een persoonlijke manier, in elkaars liefdevolle nabijheid kunt vertellen wat ik voor je betekende, wat onze relatie heeft betekent in jouw leven.

Ik wil geen roofvogel op jouw schouder zijn, liefste. Ik wil jou niet pijnigen met scherpe klauwen of snavels. Als mijn pijn al een roofvogel is dan hoop ik dat zij een voogd is die jou beschermt voor toekomstige pijn.

vn.nl · by Roos van Ees

via Een dialoog bij wijze van inleiding én nawoord bij een zoektocht naar liefde en seks in Amerika


Doctors order chaplains for surgeries | The Times

Are they all going to be “declaring God’s forgiveness” over patients?! Or are any of them qualified to do some real work with people who maybe um … don’t believe in god?!

More practices are recruiting people to minister to patients’ spiritual brokenness

Some years ago, a woman we will call Maureen made her way to her GP surgery in west Birmingham. She was crippled by guilt and hiding a secret: 20 years earlier during a bout of severe postnatal depression she had killed her two children. Although she had been given psychiatric treatment while she spent a year in prison, she remained haunted by her dark secret and frequently had nightmares.

At the surgery, rather than offering her the normal cocktail of antidepressants and a lengthy waiting list for mental health services, her doctor suggested an unusual alternative: the surgery’s in-house chaplain.


Over many meetings, the chaplain helped her to “find hope again”. At their final session, they held a short service where they lit two candles and, for the first time in two decades, Maureen said the names of her children out loud. The chaplain closed by praying and “declaring God’s forgiveness” over her, lifting the shadow that had hung over her. Friends ignorant of what had gone on said that Maureen was so transformed by this she looked as though she had fallen in love. “The years of torment had rolled away,” she later explained.

For as long as general practice has existed, family doctors have come face to face with problems that do not fit into a particular diagnosis and cannot be obviously treated with medication. Some call these existential and even spiritual needs, a longing in all of us for meaning and purpose in our lives.

At the Karis Medical Centre in west Birmingham, GPs who encounter patients experiencing such a crisis have the option of referring them to their own chaplain. The head of the practice, Ross Bryson, explains the system aimed to address “spiritual needs” as well as treating medical concerns.

“There are factors in our humanity which are not just emotional: they are issues to do with meaning and belonging and connectedness, and hope, and being valued. They seem to matter a lot in healthcare when you stop and ask those questions,” says Dr Bryson, who is in the process of establishing a company to employ GP chaplains nationwide, which would seek private charitable funding as well as NHS contracts.

Dr Bryson persuaded his local health authority to fund a professional chaplain who was based, like a hospital chaplain, at the surgery. Their job was to listen to patients’ stories and help them to address spiritual issues that could be having an impact on their health. Patients included a widow suffering from depression and insomnia, who was helped to say goodbye to her late husband; and an alcoholic homeless man whose addiction drove him to a heart attack, but who kicked the drink and turned his life around after the chaplain helped him to join a church.

The Royal College of General Practitioners has endorsed the concept, although it remains cautious. Its chairwoman, Helen Stokes-Lampard, says that GPs should endeavour to take into account religious and spiritual beliefs when developing a plan for treatment or making diagnoses. “GPs and our teams, in the vast majority of cases, are not trained religious leaders and it would be inappropriate for patients to expect comprehensive spiritual support from us,” she says. “Some patients find offers of religious support from their healthcare professional offensive.”

Surveys have found increasing numbers of family doctors acknowledge the importance of spiritual care, but are unsure of how they should address this, particularly because chaplaincy schemes such as the one at Karis are so unusual. Alistair Appleby, a GP who conducted research last year into spiritual care, admitted that he too had found himself ill-equipped when patients brought their existential problems to his consulting room.

“When I came across some of these situations I asked myself what did I know from medical literature that would be helpful, and there wasn’t very much there,” he admits. He believes there needs to be a sea-change in training for doctors; moving away from a “biochemistry” approach to seeing people as holistic, spiritual beings.

John Swinton, a trained nurse, Church of Scotland minister and academic at the University of Aberdeen, agreed. “The bottom line is all of us need to have something for our sense of purpose and value. You care for someone body, mind and spirit. The danger is a highly medicalised healthcare service either downplays or overlooks this.”

Dr Appleby says that, in an increasingly diverse Britain, it was impossible to require people of faith to abandon their framework for understanding the world when they came to their GP. “You can’t be required to stop being a Muslim when you enter the consulting room door and become a scientific thinker. We have to honour people’s diversity of beliefs even when they are within the medical system,” he says.

Spiritual care in primary medicine remains fragmented, but Dr Bryson is undeterred. “We are all overwhelmed in general practice with distressed people. And when we know there is someone who can be trusted to help with this person and walk alongside them, then I think we all want it.”


via Doctors order chaplains for surgeries | Register | The Times

Witcraft by Jonathan Rée review – The Sunday Times

Do the English have a genius for philosophy? A vast study celebrates philosophy in English, from the Pilgrims on. Review by John Carey

The Sunday Times June 9 2019

In the introduction to Jonathan Rée’s huge new book, he explains how he came to write it. He recalls, as a teenager, being repelled by the “condescending complacency” of the histories of philosophy he came across. They concentrated on the big names and ignored the many ordinary people who had “tried to understand the world in the light of philosophy”. His book aims to put that right. The title is taken from a treatise by Ralph Lever, an obscure 16th-century clergyman, who proposed Witcraft as a native English alternative to “philosophy”. In the same spirit, Rée undertakes to show that “philosophy in English contains far more variety, invention, originality and oddity” than we usually think.

That is not as revolutionary as it sounds. Rée does not exclude famous continental philosophers such as Descartes and Rousseau. English translations of and commentaries on them count as “philosophy in English”. At the same time, he extends the debate to include a rich selection of English speakers not primarily thought of as philosophers. One of them is George Eliot who, before she became a novelist, edited the Westminster Review, which the pious denounced as “full of awful blasphemy”. Another is the American psychologist William James, brother of Henry, and author of The Varieties of Religious Experience, who once started a lecture with the question: “Is religion a nervous disease?”

Discovering how English speakers “tried to understand the world in the light of philosophy” over the course of four centuries would obviously be impossible, and Rée is inevitably selective. He picks what he admits are eight “arbitrary” dates at 50-year intervals from 1601 to 1951, and each chapter jumps backwards and forwards in time from these starting points. The locality of the narrative keeps shifting. In early 17th-century New England, Puritan settlers debate Christianity with sceptical native Americans, and translate the Bible into Algonquin. In the 1640s, royalist exiles host a sumptuous philosophical salon in Paris. Towards the end of Rée’s book, adoring students in mid-20th century Cambridge gather round Ludwig Wittgenstein. It is common gossip that they imitate their idol by not washing and affecting a neurotic stammer.

These frequent scene-changes are often vividly evoked. Eighteenth-century Glasgow, for example, where Adam Smith studied, was, according to contemporary accounts, a fragrant city of flower gardens and orchards. “Tobacco lords”, enriched by the Virginia trade, sauntered along the quays in scarlet cloaks, often attended by a liveried African slave.

Rée enlivens his story with anecdotes, and with descriptions of how the philosophers talked, dressed and behaved or misbehaved in private. Shadowy figures become human when he supplies details of their early lives and extra-philosophical interests. We learn, for example, that William Hazlitt’s philosopher father would meet John Wilkes, Benjamin Franklin and other friends of liberty on Thursdays at a coffee house near St Paul’s to discuss politics over “Welsh rabbit (sic) and apple puffs”. He took his family to America, and as a boy William ran wild in the New England forests with foxes, snakes, woodpeckers and hummingbirds. Back in England he accompanied Coleridge and Wordsworth on long walks while they expounded their views on philosophy and chanted their poems to the hills.

People who are just names, if that, to most readers are fitted out by Rée’s research with memorable identities. John Chapman, later George Eliot’s publisher, was apprenticed to a watchmaker in Nottinghamshire. But he ran away when he was 17 and took a free passage to South Australia where, while supplying clocks and watches to fellow colonists, he helped lay out the plots that later became the city of Adelaide.

A few readers might recognise George Berkeley as the philosopher who denied the existence of the material world — an idea that Dr Johnson dismissed by kicking a stone and declaring: “I refute him thus.” But it turns out that there is much more to Berkeley than that. He invented a vile-tasting antidepressant drink called tar water, made from pine-tree resin, which later became the bane of little Pip’s life in Dickens’s Great Expectations. Berkeley started as a poor Protestant boy from the south of Ireland, but he was admired for his charm and good looks, wrote a book of philosophical advice for ladies and became tutor and companion to several wealthy young men, escorting them round Sicily, Italy and other Grand Tour destinations. In the 1720s he sailed to America with his wife, planning to found an American university in Rhode Island. It would be open even to “savage Americans”, though he realised they might have to be forcibly detained while acquiring a taste for learning. But funds ran out and he returned home.

With all this colourful material, Rée’s book should be a joy to read. But it is not. It is rambling and diffuse. The narrative keeps plunging down side turnings that lead to other side turnings in a seemingly endless maze. New names keep appearing like the jumbled contents of a biographical dictionary. The lack of any sense of direction is bewildering, and might be deliberate.

Rée makes it clear in his introduction that he does not regard philosophy as a progress towards any kind of truth, and Francis Bacon, the apostle of science and progress, gets scant attention. Instead, Rée’s introduction suggests, we might do better to regard philosophical texts as individual works of art, as intricate and unpredictable as “Yoruba sculpture, Chinese poetry or the classical string quartet”. That might not be helpful, but at least it is a viewpoint, whereas an authorial viewpoint is almost entirely absent from the book itself. It consists essentially of paraphrases of items from Rée’s impressively vast reading. Readers should also be warned that unless they can take philosophical language (“Kantian transcendentalism”, for example) in their stride, some sections will pass them by in a fog. For non-specialists, a wise preliminary to tackling Witcraft would be to read one of the short introductions to philosophy that teenage Rée despised.

Witcraft: The Invention of Philosophy in English by Jonathan Rée
Allen Lane £30 pp768

Oh dear! That review took a turn I wasn’t expecting. I rather like the sound of the book. I love rambling and diffuse. Yes! Give me a narrative that “keeps plunging down side turnings that lead to other side turnings in a seemingly endless maze” — like life, and thus philosophy, itself!