Nederland op film van Omroep Max zit vol melancholie en weemoed

Omroep MAX: Nederland op film, vanaf 7/2, zes weken lang op NPO 2, 21.25 uur.

Honderden uren bewegend beeld van verjaardagen, vakanties, of gewoon het huishouden, in de vorige eeuw vastgelegd door vooral echtgenoten en vaders op 8- of 16-mm film. Omroep Max maakte er een serie van. Nérgens een touwtje uit de brievenbus te bekennen.
Paul Onkenhout

Filmpjes uit de vorige eeuw van en over gewone Nederlanders, verzameld in opdracht van MAX, de omroep voor ouderen, en ondergebracht in zes thema’s waarvan ‘Hollandse huishoudens’ er een is – de nostalgie en weemoed druipen er bij voorbaat vanaf. Wie al wat ouder is en nog zingen kan, zingt meteen mee.

Buiten huilt de wind om ‘t huis

De kachel staat te snorren op vier

Er hangt een touwtje uit de brievenbus

En in de tochtige kieren zit papier.

1948 (Toen was geluk heel gewoon), tekst Kees van Kooten en Wim de Bie, 1972.

Tekst gaat verder onder de afbeeldingen.

©Omroep Max
©Omroep Max

Gevoel van euforie

Een Minolta 8mm-camera.

Drie mannen van middelbare leeftijd maakten voor MAX Nederland op film, een zesdelige documentairereeks die is samengesteld uit duizenden uren amateurfilm en vanaf 7 februari wordt uitgezonden. De NTR wees een vergelijkbaar idee eerder van de hand. Een feest, noemen Feije Riemersma (scenario, regie) van productiehuis Medialane, Erik Willems (editor, selectie) en beeldresearcher Gerard Nijssen de opdracht.

Honderden 16- en 8mm-films werden van zolders gehaald, nooit in het openbaar vertoond materiaal kwam tevoorschijn. Voor het programma werden de films gecombineerd met materiaal uit diverse archieven.

Een gevoel van euforie maakte zich snel meester van de makers. Historicus Nijssen, beeldresearcher bij onder meer het historische tv-programma Andere Tijden, heeft het zelfs over een droom die is uitgekomen: ‘We hebben zulke prachtige films binnengekregen. En dan is dit nog maar het topje van de ijsberg, want op de zolders ligt nog een onvoorstelbare hoeveelheid materiaal.’

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

©Omroep Max

Contrast

Amateurs filmen ge­beur­te­nis­sen die pro­fes­si­o­nals nooit zouden filmen

Feije Riemersma (scenario, regie)

Ruwweg beslaan de films de periode 1920-1989. Na een kleinschalige start in de jaren twintig, resulteerden de toenemende welvaart en technologische ontwikkelingen (8mm-films, en daarmee kleinere en handzamere camera’s) in een explosieve stijging van amateurfilmers. Filmen was niet meer alleen voorbehouden aan de rijken.

De opkomst van de video markeert het einde. De beperkingen die de amateurfilmers tot dan toe hadden gedwongen efficiënt en kort te filmen, mede vanwege de hoge kosten, verdwenen. De daaropvolgende fase, die van de onbeperkte mogelijkheden vanwege de telefoon met camera, vormt een nog groter contrast met de periode dat mannen – bijna altijd mannen – het leven om zich heen vastlegden.

Riemersma, Nijssen en Willems zijn die mannen dank verschuldigd. Dankzij hen zijn ze in staat de geschiedenis van het dagelijks leven in de 20ste eeuw te tonen.

Tekst gaat verder onder de afbeeldingen.

©Omroep Max
©Omroep Max

Streng

Riemersma: ‘En daardoor is de intimiteit zo groot en de sfeer zo bijzonder. De blik is ongegeneerd, want de filmer en de mensen die worden gefilmd kennen elkaar en hebben een relatie. De filmer is altijd onverdacht. Dit zijn geen Facebookvideo’s waarmee de maker zo veel mogelijk likes probeert binnen te halen. Hij filmt maar voor een paar mensen.’

Het ‘amateur’-criterium was streng: professionele films zijn niet gebruikt, ‘zelfs geen flintertje’. De blik van de amateur verschilt immers wezenlijk van die van professionals van bijvoorbeeld het journalistieke instituut uit de vorige eeuw, het Polygoonjournaal (1919-1987). ‘Amateurs filmen gebeurtenissen die professionals nooit zouden filmen.’

Editor Willems toont gretig voorbeelden. Een vrouw doet de was. Een gezin aan het ontbijt. Een rokende man – waarschuwing vooraf: in Nederland op film wordt heel wat afgepaft – met een baby op schoot. Een echtpaar onderneemt met een Volkswagen Kever de lange en avontuurlijke reis naar Spanje. Tenten worden opgezet. Een gezin is in vuur en vlam als een televisietoestel wordt bezorgd. Vader leest ‘s avonds de krant, moeder breit.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

©Omroep Max

Piepers

Ons uit­gangs­punt is pre­ten­tie­loos. Dit is ge­schie­de­nis-light

Feije Riemersma (scenario, regie)

Kortom, petite histoire, alledaags, privé en verteld door amateurs, in kleuren die op zichzelf al nostalgie opwekken, dat zeurderige gevoel dat er in de loop der jaren iets dierbaars en wezenlijks verloren is gegaan. Willems: ‘Je ziet de tijd voorbijglijden.’ In Nederland op film ligt melancholie daardoor continu op de loer, zelfs al als de thema’s van de zes afleveringen worden genoemd: feest, Hollandse huishoudens, vakantie, werk, verenigingen, helden.

Een mogelijke teleurstelling voor sommigen: in al die uren film konden de makers nergens een touwtje uit een brievenbus ontdekken. Riemersma, Willems en Nijssen stellen het schijnbaar achteloos vast, maar de opmerking verwijst naar iets groters; het is ook een milde provocatie.

Wie beelden toont van een ander Nederland, van een land zonder gekleurde burgers, waar de piepers ‘s avonds keurig om zes uur op tafel worden gezet, de kachel staat te snorren op vier, loopt kans te worden meegesleurd in een verhitte en vaak onaangename discussie; de discussie over de identiteit van Nederland.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

©Omroep Max

Zwelgen in nostalgie

Steeds vaker wordt het verleden, of beter gezegd, een interpretatie daarvan, door mensen aangegrepen om zich te profileren. De makers van Nederland op film zijn zich er terdege van bewust. Ze aarzelden bijvoorbeeld over de aanduiding ‘Hollands’ in het tweede thema. Het is een woord met een nostalgische bijklank dat ze liever niet gebruikt hadden.

Riemersma: ‘In Nederland wordt de laatste jaren veel teruggekeken. Het is zwelgen in nostalgie, op zoek naar onze wortels en wat door sommigen als het échte Nederland wordt beschouwd. We willen weten wie we zijn en waar we vandaan komen.’

Nijssen: ‘Geschiedenis is in.’

Willems: ‘In deze verwarrende tijden.’

Riemersma: ‘Maar vanuit die gedachte is deze serie niet ontstaan.’

Willems: ‘We willen niet in de discussie terechtkomen of het Nederland van vroeger beter is dan het Nederland van nu. Maar dat zal lastig worden. Want alles is of wordt gepolariseerd. Het is links of rechts, wit of zwart, of goed of kwaad. Iedereen neemt elkaar voortdurende de maat.’

Riemersma: ‘Ons uitgangspunt is pretentieloos. Dit is geschiedenis-light. Zonder bijbedoeling.’

Willems: ‘Wij laten alleen maar zien hoe Nederland eruit zag; Nederland gefilmd door mensen die voor de lol een camera vastpakten.’

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

©Omroep Max

Misschien wel de ontroerendste beelden in Nederland op film zijn van Anne Frank. De onbekende amateur die op 22 juli 1941 de bruiloft filmde van een buurmeisje, Tini Burger, legde toevallig ook haar vast. Vrolijk leunt ze uit het raam van het huis in de Amsterdamse Merwedestraat. Het zijn de enige bewegende – en daardoor wereldberoemde – beelden van Frank. Het fragment duurt zeven seconden en is, vanwege die trouwerij, te zien in de eerste aflevering van Nederland op film: Feest.

Nijssen: ‘Wij doen wat we mooi en belangrijk vinden. Ik laat me niet in een bepaalde hoek drukken. Ik ben historicus. Het Nederland dat we laten zien is redelijk wit, ja. Maar zo was Nederland.’

Verhalen zijn het fundament onder de documentairereeks – en niet de filmfragmenten. Aan elke aflevering ging research vooraf. Het uitgangspunt is een historisch correct beeld. Bij het verhaal zijn de beelden gezocht, en niet andersom. ‘We gebruiken de beelden niet om een subjectief verhaal te vertellen.’

Als in Nederland op film al een idylle wordt opgeroepen, een land waarin geluk heel gewoon was, volgt steeds een ontnuchterend beeld. Het Nederland van toen is ook het land van de steuntrekkers in de rij voor een schamele uitkering, de verstikkende verzuiling, de woningnood, de vader die zijn kind afranselt en de onheilspellende Joodse bruiloft in 1942 in Amsterdam.

En Nederland was groot

En niemand ging nog dood

En gezelligheid kende nauw’lijks tijd

Met waxinelichtjes van Verkade

We gingen nog in bad

Haartjes nat, nog even op

Totdat vader zei: ‘Vooruit naar bed’

Dan kregen we een kruik mee

Gezichten op ‘t behang

Maar niet echt van binnen bang

Toen was geluk heel gewoon

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

©Omroep Max

Riemersma: ‘Het was geen ideale wereld. We blijven weg van de nostalgie. Maar dat de oranje gebloemde broodtrommel van Brabantia herkenning oproept is logisch.’

Willems: ‘Als ik een Renault 4 zie, ga ik ook kwijlen. Het is onvermijdelijk dat dit soort beelden nostalgische gevoelens oproept.’

Riemersma: ‘Als het maar geen valse gevoelens zijn.’

Nijssen: ‘Dit gaat over een tijd die er niet meer is.’

Willems: ‘En niet meer terugkomt.’

Advertisements